Adhyāya 263

मार्कण्डेय उवाच । सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजः । गृध्रराजो महावीर्यः संपातिर्यस्य सोदरः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sakhā daśarathasyāsīj jaṭāyur aruṇātmajaḥ । gr̥dhrarājo mahāvīryaḥ saṁpātir yasya sodaraḥ ॥

स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम् । क्रोधादभ्यद्रवत्पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम् ॥

sa dadarśa tadā sītāṁ rāvaṇāṅkagatāṁ snuṣām । krodhād abhyadravat pakṣī rāvaṇaṁ rākṣaseśvaram ॥

अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम् । ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर । न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे वधूम् ॥

athainam abravīd gr̥dhro muñca muñceti maithilīm । dhriyamāṇe mayi kathaṁ hariṣyasi niśācara । na hi me mokṣyase jīvan yadi notsr̥jase vadhūm ॥

उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भृशम् । पक्षतुण्डप्रहारैश्च बहुशो जर्जरीकृतः । चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥

uktvaivaṁ rākṣasendraṁ taṁ cakarta nakharair bhr̥śam । pakṣatuṇḍaprahāraiś ca bahuśo jarjarīkr̥taḥ । cakṣāra rudhiraṁ bhūri giriḥ prasravaṇair iva ॥

स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा । खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः ॥

sa vadhyamāno gr̥dhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā । khaḍgam ādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ ॥

निहत्य गृध्रराजं स छिन्नाभ्रशिखरोपमम् । ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः ॥

nihatya gr̥dhrarājaṁ sa chinnābhraśikharopamam । ūrdhvam ācakrame sītāṁ gr̥hītvāṅkena rākṣasaḥ ॥

यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम् । सरो वा सरितं वापि तत्र मुञ्चति भूषणम् ॥

yatra yatra tu vaidehī paśyaty āśramamaṇḍalam । saro vā saritaṁ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇam ॥

सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुंगवान् । तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी ॥

sā dadarśa giriprasthe pañca vānarapuṁgavān । tatra vāso mahad divyam utsasarja manasvinī ॥

तत्तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धुतम् । मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा ॥

tat teṣāṁ vānarendrāṇāṁ papāta pavanoddhutam । madhye supītaṁ pañcānāṁ vidyun meghāntare yathā ॥

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् । निवृत्तो ददृशे धीमान्भ्रातरं लक्ष्मणं तदा ॥

evaṁ hr̥tāyāṁ vaidehyāṁ rāmo hatvā mahāmr̥gam । nivr̥tto dadr̥śe dhīmān bhrātaraṁ lakṣmaṇaṁ tadā ॥

कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते । इत्येवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत् ॥

katham utsr̥jya vaidehīṁ vane rākṣasasevite । ity evaṁ bhrātaraṁ dr̥ṣṭvā prāpto ’sīti vyagarhayat ॥

मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सोऽपकर्षणम् । भ्रातुरागमनं चैव चिन्तयन्पर्यतप्यत ॥

mr̥garūpadhareṇātha rakṣasā so ’pakarṣaṇam । bhrātur āgamanaṁ caiva cintayan paryatapyata ॥

गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत् । अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण ॥

garhayann eva rāmas tu tvaritas taṁ samāsadat । api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa ॥

तस्य तत्सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः । यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः ॥

tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ । yad uktavaty asadr̥śaṁ vaidehī paścimaṁ vacaḥ ॥

दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम् । स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम् ॥

dahyamānena tu hr̥dā rāmo ’bhyapatad āśramam । sa dadarśa tadā gr̥dhraṁ nihataṁ parvatopamam ॥

राक्षसं शङ्कमानस्तु विकृष्य बलवद्धनुः । अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सहलक्ष्मणः ॥

rākṣasaṁ śaṅkamānas tu vikr̥ṣya balavad dhanuḥ । abhyadhāvata kākutsthas tatas taṁ sahalakṣmaṇaḥ ॥

स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ । गृध्रराजोऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह ॥

sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau । gr̥dhrarājo ’smi bhadraṁ vāṁ sakhā daśarathasya ha ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे । कोऽयं पितरमस्माकं नाम्नाहेत्यूचतुश्च तौ ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā saṁgr̥hya dhanuṣī śubhe । ko ’yaṁ pitaram asmākaṁ nāmnāhety ūcatuś ca tau ॥

ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा । तयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद्वधम् ॥

tato dadr̥śatus tau taṁ chinnapakṣadvayaṁ tathā । tayoḥ śaśaṁsa gr̥dhras tu sītārthe rāvaṇād vadham ॥

अपृच्छद्राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः । तस्य गृध्रः शिरःकम्पैराचचक्षे ममार च ॥

apr̥cchad rāghavo gr̥dhraṁ rāvaṇaḥ kāṁ diśaṁ gataḥ । tasya gr̥dhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca ॥

दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वास्य तदिङ्गितम् । संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन्पितुः ॥

dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam । saṁskāraṁ lambhayām āsa sakhāyaṁ pūjayan pituḥ ॥

ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् । विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम् ॥

tato dr̥ṣṭvāśramapadaṁ vyapaviddhabr̥sīghaṭam । vidhvastakalaśaṁ śūnyaṁ gomāyubalasevitam ॥

दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ । जग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ ॥

duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau । jagmatur daṇḍakāraṇyaṁ dakṣiṇena paraṁtapau ॥

वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सह । ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः । शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेरिव वर्धतः ॥

vane mahati tasmiṁs tu rāmaḥ saumitriṇā saha । dadarśa mr̥gayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ । śabdaṁ ca ghoraṁ sattvānāṁ dāvāgner iva vardhataḥ ॥

अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्धं घोरदर्शनम् । मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम् । उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम् ॥

apaśyetāṁ muhūrtāc ca kabandhaṁ ghoradarśanam । meghaparvatasaṁkāśaṁ śālaskandhaṁ mahābhujam । urogataviśālākṣaṁ mahodaramahāmukham ॥

यदृच्छयाथ तद्रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् । विषादमगमत्सद्यः सौमित्रिरथ भारत ॥

yadr̥cchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam । viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata ॥

स राममभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् । विषण्णश्चाब्रवीद्रामं पश्यावस्थामिमां मम ॥

sa rāmam abhisaṁprekṣya kr̥ṣyate yena tanmukham । viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṁ paśyāvasthām imāṁ mama ॥

हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवः । राज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा ॥

haraṇaṁ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ । rājyabhraṁśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṁ tathā ॥

नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् । द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम् ॥

nāhaṁ tvāṁ saha vaidehyā sametaṁ kosalāgatam । drakṣyāmi pr̥thivīrājye pitr̥paitāmahe sthitam ॥

द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः । अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा ॥

drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ । abhiṣiktasya vadanaṁ somaṁ sābhralavaṁ yathā ॥

एवं बहुविधं धीमान्विललाप स लक्ष्मणः । तमुवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्वप्यसंभ्रमः ॥

evaṁ bahuvidhaṁ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ । tam uvācātha kākutsthaḥ saṁbhrameṣv apy asaṁbhramaḥ ॥

मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थिते । छिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः ॥

mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite । chindhy asya dakṣiṇaṁ bāhuṁ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ ॥

इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः । खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत् ॥

ity evaṁ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ । khaḍgena bhr̥śatīkṣṇena nikr̥ttas tilakāṇḍavat ॥

ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान्बली । सौमित्रिरपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम् ॥

tato ’sya dakṣiṇaṁ bāhuṁ khaḍgenājaghnivān balī । saumitrir api saṁprekṣya bhrātaraṁ rāghavaṁ sthitam ॥

पुनरभ्याहनत्पार्श्वे तद्रक्षो लक्ष्मणो भृशम् । गतासुरपतद्भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः ॥

punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhr̥śam । gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṁs tataḥ ॥

तस्य देहाद्विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः । ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन् ॥

tasya dehād viniḥsr̥tya puruṣo divyadarśanaḥ । dadr̥śe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan ॥

पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः । कामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे ॥

papraccha rāmas taṁ vāgmī kas tvaṁ prabrūhi pr̥cchataḥ । kāmayā kim idaṁ citram āścaryaṁ pratibhāti me ॥

तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृप । प्राप्तो ब्रह्मानुशापेन योनिं राक्षससेविताम् ॥

tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṁ nr̥pa । prāpto brahmānuśāpena yoniṁ rākṣasasevitām ॥

रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना । सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति ॥

rāvaṇena hr̥tā sītā rājñā laṅkānivāsinā । sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṁ kariṣyati ॥

एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता । ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी ॥

eṣā pampā śivajalā haṁsakāraṇḍavāyutā । r̥śyamūkasya śailasya saṁnikarṣe taṭākinī ॥

संवसत्यत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सह । भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः ॥

saṁvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha । bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ ॥

एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम् । ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः ॥

etāvac chakyam asmābhir vaktuṁ draṣṭāsi jānakīm । dhruvaṁ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ ॥

इत्युक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः । विस्मयं जग्मतुश्चोभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ॥

ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ । vismayaṁ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau ॥