Adhyāya 252

वैशंपायन उवाच । सरोषरागोपहतेन वल्गुना; सरागनेत्रेण नतोन्नतभ्रुवा । मुखेन विस्फूर्य सुवीरराष्ट्रपं; ततोऽब्रवीत्तं द्रुपदात्मजा पुनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saroṣarāgopahatena valgunā; sarāganetreṇa natonnatabhruvā । mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṁ; tato ’bravīt taṁ drupadātmajā punaḥ ॥

यशस्विनस्तीक्ष्णविषान्महारथा;नधिक्षिपन्मूढ न लज्जसे कथम् । महेन्द्रकल्पान्निरतान्स्वकर्मसु; स्थितान्समूहेष्वपि यक्षरक्षसाम् ॥

yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham । mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām ॥

न किंचिदीड्यं प्रवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा । तपस्विनं संपरिपूर्णविद्यं; भषन्ति हैवं श्वनराः सुवीर ॥

na kiṁ cid īḍyaṁ pravadanti pāpaṁ; vanecaraṁ vā gr̥hamedhinaṁ vā । tapasvinaṁ saṁparipūrṇavidyaṁ; bhaṣanti haivaṁ śvanarāḥ suvīra ॥

अहं तु मन्ये तव नास्ति कश्चि;देतादृशे क्षत्रियसंनिवेशे । यस्त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं; पाणौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत ॥

ahaṁ tu manye tava nāsti kaś cid; etādr̥śe kṣatriyasaṁniveśe । yas tvādya pātālamukhe patantaṁ; pāṇau gr̥hītvā pratisaṁhareta ॥

नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्प;मुपत्यकां हैमवतीं चरन्तम् । दण्डीव यूथादपसेधसे त्वं; यो जेतुमाशंससि धर्मराजम् ॥

nāgaṁ prabhinnaṁ girikūṭakalpam; upatyakāṁ haimavatīṁ carantam । daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṁ; yo jetum āśaṁsasi dharmarājam ॥

बाल्यात्प्रसुप्तस्य महाबलस्य; सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल्लुनासि । पदा समाहत्य पलायमानः; क्रुद्धं यदा द्रक्ष्यसि भीमसेनम् ॥

bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṁhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi । padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṁ yadā drakṣyasi bhīmasenam ॥

महाबलं घोरतरं प्रवृद्धं; जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु । प्रसुप्तमुग्रं प्रपदेन हंसि; यः क्रुद्धमासेत्स्यसि जिष्णुमुग्रम् ॥

mahābalaṁ ghorataraṁ pravr̥ddhaṁ; jātaṁ hariṁ parvatakandareṣu । prasuptam ugraṁ prapadena haṁsi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram ॥

कृष्णोरगौ तीक्ष्णविषौ द्विजिह्वौ; मत्तः पदाक्रामसि पुच्छदेशे । यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां; जघन्यजाभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम् ॥

kr̥ṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe । yaḥ pāṇḍavābhyāṁ puruṣottamābhyāṁ; jaghanyajābhyāṁ prayuyutsase tvam ॥

यथा च वेणुः कदली नलो वा; फलन्त्यभावाय न भूतयेऽऽत्मनः । तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणा;मादास्यसे कर्कटकीव गर्भम् ॥

yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ’’tmanaḥ । tathaiva māṁ taiḥ parirakṣyamāṇām; ādāsyase karkaṭakīva garbham ॥

जयद्रथ उवाच । जानामि कृष्णे विदितं ममैत;द्यथाविधास्ते नरदेवपुत्राः । न त्वेवमेतेन विभीषणेन; शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य ॥

jayadratha uvāca । jānāmi kr̥ṣṇe viditaṁ mamaitad; yathāvidhās te naradevaputrāḥ । na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṁ trāsayituṁ tvayādya ॥

वयं पुनः सप्तदशेषु कृष्णे; कुलेषु सर्वेऽनवमेषु जाताः । षड्भ्यो गुणेभ्योऽभ्यधिका विहीना;न्मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान् ॥

vayaṁ punaḥ saptadaśeṣu kr̥ṣṇe; kuleṣu sarve ’navameṣu jātāḥ । ṣaḍbhyo guṇebhyo ’bhyadhikā vihīnān; manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān ॥

सा क्षिप्रमातिष्ठ गजं रथं वा; न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः । आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती; सौवीरराजस्य पुनः प्रसादम् ॥

sā kṣipram ātiṣṭha gajaṁ rathaṁ vā; na vākyamātreṇa vayaṁ hi śakyāḥ । āśaṁsa vā tvaṁ kr̥paṇaṁ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam ॥

द्रौपद्युवाच । महाबला किं त्विह दुर्बलेव; सौवीरराजस्य मताहमस्मि । याहं प्रमाथादिह संप्रतीता; सौवीरराजं कृपणं वदेयम् ॥

draupady uvāca । mahābalā kiṁ tv iha durbaleva; sauvīrarājasya matāham asmi । yāhaṁ pramāthād iha saṁpratītā; sauvīrarājaṁ kr̥paṇaṁ vadeyam ॥

यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां; समास्थितावेकरथे सहायौ । इन्द्रोऽपि तां नापहरेत्कथंचि;न्मनुष्यमात्रः कृपणः कुतोऽन्यः ॥

yasyā hi kr̥ṣṇau padavīṁ caretāṁ; samāsthitāv ekarathe sahāyau । indro ’pi tāṁ nāpaharet kathaṁ cin; manuṣyamātraḥ kr̥paṇaḥ kuto ’nyaḥ ॥

यदा किरीटी परवीरघाती; निघ्नन्रथस्थो द्विषतां मनांसि । मदन्तरे त्वद्ध्वजिनीं प्रवेष्टा; कक्षं दहन्नग्निरिवोष्णगेषु ॥

yadā kirīṭī paravīraghātī; nighnan rathastho dviṣatāṁ manāṁsi । madantare tvaddhvajinīṁ praveṣṭā; kakṣaṁ dahann agnir ivoṣṇageṣu ॥

जनार्दनस्यानुगा वृष्णिवीरा; महेष्वासाः केकयाश्चापि सर्वे । एते हि सर्वे मम राजपुत्राः; प्रहृष्टरूपाः पदवीं चरेयुः ॥

janārdanasyānugā vr̥ṣṇivīrā; maheṣvāsāḥ kekayāś cāpi sarve । ete hi sarve mama rājaputrāḥ; prahr̥ṣṭarūpāḥ padavīṁ careyuḥ ॥

मौर्वीविसृष्टाः स्तनयित्नुघोषा; गाण्डीवमुक्तास्त्वतिवेगवन्तः । हस्तं समाहत्य धनंजयस्य; भीमाः शब्दं घोरतरं नदन्ति ॥

maurvīvisr̥ṣṭāḥ stanayitnughoṣā; gāṇḍīvamuktās tv ativegavantaḥ । hastaṁ samāhatya dhanaṁjayasya; bhīmāḥ śabdaṁ ghorataraṁ nadanti ॥

गाण्डीवमुक्तांश्च महाशरौघा;न्पतंगसंघानिव शीघ्रवेगान् । सशङ्खघोषः सतलत्रघोषो; गाण्डीवधन्वा मुहुरुद्वमंश्च । यदा शरानर्पयिता तवोरसि; तदा मनस्ते किमिवाभविष्यत् ॥

gāṇḍīvamuktāṁś ca mahāśaraughān; pataṁgasaṁghān iva śīghravegān । saśaṅkhaghoṣaḥ satalatraghoṣo; gāṇḍīvadhanvā muhur udvamaṁś ca । yadā śarān arpayitā tavorasi; tadā manas te kim ivābhaviṣyat ॥

गदाहस्तं भीममभिद्रवन्तं; माद्रीपुत्रौ संपतन्तौ दिशश्च । अमर्षजं क्रोधविषं वमन्तौ; दृष्ट्वा चिरं तापमुपैष्यसेऽधम ॥

gadāhastaṁ bhīmam abhidravantaṁ; mādrīputrau saṁpatantau diśaś ca । amarṣajaṁ krodhaviṣaṁ vamantau; dr̥ṣṭvā ciraṁ tāpam upaiṣyase ’dhama ॥

यथा चाहं नातिचरे कथंचि;त्पतीन्महार्हान्मनसापि जातु । तेनाद्य सत्येन वशीकृतं त्वां; द्रष्टास्मि पार्थैः परिकृष्यमाणम् ॥

yathā cāhaṁ nāticare kathaṁ cit; patīn mahārhān manasāpi jātu । tenādya satyena vaśīkr̥taṁ tvāṁ; draṣṭāsmi pārthaiḥ parikr̥ṣyamāṇam ॥

न संभ्रमं गन्तुमहं हि शक्ष्ये; त्वया नृशंसेन विकृष्यमाणा । समागताहं हि कुरुप्रवीरैः; पुनर्वनं काम्यकमागता च ॥

na saṁbhramaṁ gantum ahaṁ hi śakṣye; tvayā nr̥śaṁsena vikr̥ṣyamāṇā । samāgatāhaṁ hi kurupravīraiḥ; punar vanaṁ kāmyakam āgatā ca ॥

वैशंपायन उवाच । सा ताननुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा; जिघृक्षमाणानवभर्त्सयन्ती । प्रोवाच मा मा स्पृशतेति भीता; धौम्यं प्रचुक्रोश पुरोहितं सा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sā tān anuprekṣya viśālanetrā; jighr̥kṣamāṇān avabhartsayantī । provāca mā mā spr̥śateti bhītā; dhaumyaṁ pracukrośa purohitaṁ sā ॥

जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे; जयद्रथस्तं समवाक्षिपत्सा । तया समाक्षिप्ततनुः स पापः; पपात शाखीव निकृत्तमूलः ॥

jagrāha tām uttaravastradeśe; jayadrathas taṁ samavākṣipat sā । tayā samākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ; papāta śākhīva nikr̥ttamūlaḥ ॥

प्रगृह्यमाणा तु महाजवेन; मुहुर्विनिःश्वस्य च राजपुत्री । सा कृष्यमाणा रथमारुरोह; धौम्यस्य पादावभिवाद्य कृष्णा ॥

pragr̥hyamāṇā tu mahājavena; muhur viniḥśvasya ca rājaputrī । sā kr̥ṣyamāṇā ratham āruroha; dhaumyasya pādāv abhivādya kr̥ṣṇā ॥

धौम्य उवाच । नेयं शक्या त्वया नेतुमविजित्य महारथान् । धर्मं क्षत्रस्य पौराणमवेक्षस्व जयद्रथ ॥

dhaumya uvāca । neyaṁ śakyā tvayā netum avijitya mahārathān । dharmaṁ kṣatrasya paurāṇam avekṣasva jayadratha ॥

क्षुद्रं कृत्वा फलं पापं प्राप्स्यसि त्वमसंशयम् । आसाद्य पाण्डवान्वीरान्धर्मराजपुरोगमान् ॥

kṣudraṁ kr̥tvā phalaṁ pāpaṁ prāpsyasi tvam asaṁśayam । āsādya pāṇḍavān vīrān dharmarājapurogamān ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा ह्रियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम् । अन्वगच्छत्तदा धौम्यः पदातिगणमध्यगः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā hriyamāṇāṁ tāṁ rājaputrīṁ yaśasvinīm । anvagacchat tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ ॥