Adhyāya 253

वैशंपायन उवाच । ततो दिशः संप्रविहृत्य पार्था; मृगान्वराहान्महिषांश्च हत्वा । धनुर्धराः श्रेष्ठतमाः पृथिव्यां; पृथक्चरन्तः सहिता बभूवुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato diśaḥ saṁpravihr̥tya pārthā; mr̥gān varāhān mahiṣāṁś ca hatvā । dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pr̥thivyāṁ; pr̥thak carantaḥ sahitā babhūvuḥ ॥

ततो मृगव्यालगणानुकीर्णं; महावनं तद्विहगोपघुष्टम् । भ्रातॄंश्च तानभ्यवदद्युधिष्ठिरः; श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम् ॥

tato mr̥gavyālagaṇānukīrṇaṁ; mahāvanaṁ tad vihagopaghuṣṭam । bhrātr̥̄ṁś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṁ mr̥gāṇām ॥

आदित्यदीप्तां दिशमभ्युपेत्य; मृगद्विजाः क्रूरमिमे वदन्ति । आयासमुग्रं प्रतिवेदयन्तो; महाहवं शत्रुभिर्वावमानम् ॥

ādityadīptāṁ diśam abhyupetya; mr̥gadvijāḥ krūram ime vadanti । āyāsam ugraṁ prativedayanto; mahāhavaṁ śatrubhir vāvamānam ॥

क्षिप्रं निवर्तध्वमलं मृगैर्नो; मनो हि मे दूयति दह्यते च । बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समन्यु;रुद्धूयते प्राणपतिः शरीरे ॥

kṣipraṁ nivartadhvam alaṁ mr̥gair no; mano hi me dūyati dahyate ca । buddhiṁ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre ॥

सरः सुपर्णेन हृतोरगं यथा; राष्ट्रं यथाराजकमात्तलक्ष्मि । एवंविधं मे प्रतिभाति काम्यकं; शौण्डैर्यथा पीतरसश्च कुम्भः ॥

saraḥ suparṇena hr̥toragaṁ yathā; rāṣṭraṁ yathārājakam āttalakṣmi । evaṁvidhaṁ me pratibhāti kāmyakaṁ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ ॥

ते सैन्धवैरत्यनिलौघवेगै;र्महाजवैर्वाजिभिरुह्यमानाः । युक्तैर्बृहद्भिः सुरथैर्नृवीरा;स्तदाश्रमायाभिमुखा बभूवुः ॥

te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ । yuktair br̥hadbhiḥ surathair nr̥vīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ ॥

तेषां तु गोमायुरनल्पघोषो; निवर्ततां वाममुपेत्य पार्श्वम् । प्रव्याहरत्तं प्रविमृश्य राजा; प्रोवाच भीमं च धनंजयं च ॥

teṣāṁ tu gomāyur analpaghoṣo; nivartatāṁ vāmam upetya pārśvam । pravyāharat taṁ pravimr̥śya rājā; provāca bhīmaṁ ca dhanaṁjayaṁ ca ॥

यथा वदत्येष विहीनयोनिः; शालावृको वाममुपेत्य पार्श्वम् । सुव्यक्तमस्मानवमन्य पापैः; कृतोऽभिमर्दः कुरुभिः प्रसह्य ॥

yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvr̥ko vāmam upetya pārśvam । suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kr̥to ’bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya ॥

इत्येव ते तद्वनमाविशन्तो; महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा । बालामपश्यन्त तदा रुदन्तीं; धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियायाः ॥

ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mr̥gayāṁ caritvā । bālām apaśyanta tadā rudantīṁ; dhātreyikāṁ preṣyavadhūṁ priyāyāḥ ॥

तामिन्द्रसेनस्त्वरितोऽभिसृत्य; रथादवप्लुत्य ततोऽभ्यधावत् । प्रोवाच चैनां वचनं नरेन्द्र; धात्रेयिकामार्ततरस्तदानीम् ॥

tām indrasenas tvarito ’bhisr̥tya; rathād avaplutya tato ’bhyadhāvat । provāca caināṁ vacanaṁ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm ॥

किं रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां; किं ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम् । कच्चिन्न पापैः सुनृशंसकृद्भिः; प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री । अनिन्द्यरूपा सुविशालनेत्रा; शरीरतुल्या कुरुपुंगवानाम् ॥

kiṁ rodiṣi tvaṁ patitā dharaṇyāṁ; kiṁ te mukhaṁ śuṣyati dīnavarṇam । kaccin na pāpaiḥ sunr̥śaṁsakr̥dbhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī । anindyarūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṁgavānām ॥

यद्येव देवी पृथिवीं प्रविष्टा; दिवं प्रपन्नाप्यथ वा समुद्रम् । तस्या गमिष्यन्ति पदं हि पार्था;स्तथा हि संतप्यति धर्मराजः ॥

yady eva devī pr̥thivīṁ praviṣṭā; divaṁ prapannāpy atha vā samudram । tasyā gamiṣyanti padaṁ hi pārthās; tathā hi saṁtapyati dharmarājaḥ ॥

को हीदृशानामरिमर्दनानां; क्लेशक्षमाणामपराजितानाम् । प्राणैः समामिष्टतमां जिहीर्षे;दनुत्तमं रत्नमिव प्रमूढः । न बुध्यते नाथवतीमिहाद्य; बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम् ॥

ko hīdr̥śānām arimardanānāṁ; kleśakṣamāṇām aparājitānām । prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṁ jihīrṣed; anuttamaṁ ratnam iva pramūḍhaḥ । na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṁ hr̥dayaṁ pāṇḍavānām ॥

कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा; महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः । मा त्वं शुचस्तां प्रति भीरु विद्धि; यथाद्य कृष्णा पुनरेष्यतीति । निहत्य सर्वान्द्विषतः समग्रा;न्पार्थाः समेष्यन्त्यथ याज्ञसेन्या ॥

kasyādya kāyaṁ pratibhidya ghorā; mahīṁ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ । mā tvaṁ śucas tāṁ prati bhīru viddhi; yathādya kr̥ṣṇā punar eṣyatīti । nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā ॥

अथाब्रवीच्चारुमुखं प्रमृज्य; धात्रेयिका सारथिमिन्द्रसेनम् । जयद्रथेनापहृता प्रमथ्य; पञ्चेन्द्रकल्पान्परिभूय कृष्णा ॥

athābravīc cārumukhaṁ pramr̥jya; dhātreyikā sārathim indrasenam । jayadrathenāpahr̥tā pramathya; pañcendrakalpān paribhūya kr̥ṣṇā ॥

तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्यमूनि; वृक्षाश्च न म्लान्ति तथैव भग्नाः । आवर्तयध्वं ह्यनुयात शीघ्रं; न दूरयातैव हि राजपुत्री ॥

tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vr̥kṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ । āvartayadhvaṁ hy anuyāta śīghraṁ; na dūrayātaiva hi rājaputrī ॥

संनह्यध्वं सर्व एवेन्द्रकल्पा; महान्ति चारूणि च दंशनानि । गृह्णीत चापानि महाधनानि; शरांश्च शीघ्रं पदवीं व्रजध्वम् ॥

saṁnahyadhvaṁ sarva evendrakalpā; mahānti cārūṇi ca daṁśanāni । gr̥hṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṁś ca śīghraṁ padavīṁ vrajadhvam ॥

पुरा हि निर्भर्त्सनदण्डमोहिता; प्रमूढचित्ता वदनेन शुष्यता । ददाति कस्मैचिदनर्हते तनुं; वराज्यपूर्णामिव भस्मनि स्रुचम् ॥

purā hi nirbhartsanadaṇḍamohitā; pramūḍhacittā vadanena śuṣyatā । dadāti kasmai cid anarhate tanuṁ; varājyapūrṇām iva bhasmani srucam ॥

पुरा तुषाग्नाविव हूयते हविः; पुरा श्मशाने स्रगिवापविध्यते । पुरा च सोमोऽध्वरगोऽवलिह्यते; शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते । महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा; पुरा शृगालो नलिनीं विगाहते ॥

purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate । purā ca somo ’dhvarago ’valihyate; śunā yathā viprajane pramohite । mahaty araṇye mr̥gayāṁ caritvā; purā śr̥gālo nalinīṁ vigāhate ॥

मा वः प्रियायाः सुनसं सुलोचनं; चन्द्रप्रभाच्छं वदनं प्रसन्नम् । स्पृश्याच्छुभं कश्चिदकृत्यकारी; श्वा वै पुरोडाशमिवोपयुङ्क्षीत् । एतानि वर्त्मान्यनुयात शीघ्रं; मा वः कालः क्षिप्रमिहात्यगाद्वै ॥

mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṁ sulocanaṁ; candraprabhācchaṁ vadanaṁ prasannam । spr̥śyāc chubhaṁ kaś cid akr̥tyakārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt । etāni vartmāny anuyāta śīghraṁ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai ॥

युधिष्ठिर उवाच । भद्रे तूष्णीमास्स्व नियच्छ वाचं; मास्मत्सकाशे परुषाण्यवोचः । राजानो वा यदि वा राजपुत्रा; बलेन मत्ता वञ्चनां प्राप्नुवन्ति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhadre tūṣṇīm āssva niyaccha vācaṁ; māsmatsakāśe paruṣāṇy avocaḥ । rājāno vā yadi vā rājaputrā; balena mattā vañcanāṁ prāpnuvanti ॥

वैशंपायन उवाच । एतावदुक्त्वा प्रययुर्हि शीघ्रं; तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमानाः । मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छ्वसन्तो; ज्यां विक्षिपन्तश्च महाधनुर्भ्यः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāvad uktvā prayayur hi śīghraṁ; tāny eva vartmāny anuvartamānāḥ । muhur muhur vyālavad ucchvasanto; jyāṁ vikṣipantaś ca mahādhanurbhyaḥ ॥

ततोऽपश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु;मुद्धूतं वै वाजिखुरप्रणुन्नम् । पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं; विक्रोशन्तं भीममभिद्रवेति ॥

tato ’paśyaṁs tasya sainyasya reṇum; uddhūtaṁ vai vājikhurapraṇunnam । padātīnāṁ madhyagataṁ ca dhaumyaṁ; vikrośantaṁ bhīmam abhidraveti ॥

ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वाः; सुखं भवानेत्विति राजपुत्राः । श्येना यथैवामिषसंप्रयुक्ता; जवेन तत्सैन्यमथाभ्यधावन् ॥

te sāntvya dhaumyaṁ paridīnasattvāḥ; sukhaṁ bhavān etv iti rājaputrāḥ । śyenā yathaivāmiṣasaṁprayuktā; javena tat sainyam athābhyadhāvan ॥

तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां; संरब्धानां धर्षणाद्याज्ञसेन्याः । क्रोधः प्रजज्वाल जयद्रथं च; दृष्ट्वा प्रियां तस्य रथे स्थितां च ॥

teṣāṁ mahendropamavikramāṇāṁ; saṁrabdhānāṁ dharṣaṇād yājñasenyāḥ । krodhaḥ prajajvāla jayadrathaṁ ca; dr̥ṣṭvā priyāṁ tasya rathe sthitāṁ ca ॥

प्रचुक्रुशुश्चाप्यथ सिन्धुराजं; वृकोदरश्चैव धनंजयश्च । यमौ च राजा च महाधनुर्धरा;स्ततो दिशः संमुमुहुः परेषाम् ॥

pracukruśuś cāpy atha sindhurājaṁ; vr̥kodaraś caiva dhanaṁjayaś ca । yamau ca rājā ca mahādhanurdharās; tato diśaḥ saṁmumuhuḥ pareṣām ॥