Adhyāya 239

वैशंपायन उवाच । प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनममर्षणम् । उवाच सान्त्वयन्राजञ्शकुनिः सौबलस्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prāyopaviṣṭaṁ rājānaṁ duryodhanam amarṣaṇam । uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā ॥

सम्यगुक्तं हि कर्णेन तच्छ्रुतं कौरव त्वया । मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात्समपहाय किम् । त्वमबुद्ध्या नृपवर प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छसि ॥

samyag uktaṁ hi karṇena tac chrutaṁ kaurava tvayā । mayāhr̥tāṁ śriyaṁ sphītāṁ mohāt samapahāya kim । tvam abuddhyā nr̥pavara prāṇān utsraṣṭum icchasi ॥

अद्य चाप्यवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया । यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति । स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि ॥

adya cāpy avagacchāmi na vr̥ddhāḥ sevitās tvayā । yaḥ samutpatitaṁ harṣaṁ dainyaṁ vā na niyacchati । sa naśyati śriyaṁ prāpya pātram āmam ivāmbhasi ॥

अतिभीरुमतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् । व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः ॥

atibhīrum atiklībaṁ dīrghasūtraṁ pramādinam । vyasanād viṣayākrāntaṁ na bhajanti nr̥paṁ śriyaḥ ॥

सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् । मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकमालम्ब्य नाशय ॥

satkr̥tasya hi te śoko viparīte kathaṁ bhavet । mā kr̥taṁ śobhanaṁ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya ॥

यत्र हर्षस्त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश्च पाण्डवाः । तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतमिदं तव ॥

yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ । tatra śocasi rājendra viparītam idaṁ tava ॥

प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश्च सुकृतं स्मर । प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्ममवाप्नुहि ॥

prasīda mā tyajātmānaṁ tuṣṭaś ca sukr̥taṁ smara । prayaccha rājyaṁ pārthānāṁ yaśo dharmam avāpnuhi ॥

क्रियामेतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि । सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान् । पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखमवाप्नुहि ॥

kriyām etāṁ samājñāya kr̥taghno na bhaviṣyasi । saubhrātraṁ pāṇḍavaiḥ kr̥tvā samavasthāpya caiva tān । pitryaṁ rājyaṁ prayacchaiṣāṁ tataḥ sukham avāpnuhi ॥

शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा दुःशासनमवेक्ष्य च । पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात् ॥

śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca । pādayoḥ patitaṁ vīraṁ viklavaṁ bhrātr̥sauhr̥dāt ॥

बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनमरिंदमम् । उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि ॥

bāhubhyāṁ sādhujātābhyāṁ duḥśāsanam ariṁdamam । utthāpya saṁpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani ॥

कर्णसौबलयोश्चापि संस्मृत्य वचनान्यसौ । निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यमगमत्परम् ॥

karṇasaubalayoś cāpi saṁsmr̥tya vacanāny asau । nirvedaṁ paramaṁ gatvā rājā duryodhanas tadā । vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param ॥

सुहृदां चैव तच्छ्रुत्वा समन्युरिदमब्रवीत् । न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया । नैव भोगैश्च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत ॥

suhr̥dāṁ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt । na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā । naiva bhogaiś ca me kāryaṁ mā vihanyata gacchata ॥

निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने । गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्च गुरवो मम ॥

niściteyaṁ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane । gacchadhvaṁ nagaraṁ sarve pūjyāś ca guravo mama ॥

त एवमुक्ताः प्रत्यूचू राजानमरिमर्दनम् । या गतिस्तव राजेन्द्र सास्माकमपि भारत । कथं वा संप्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीनाः पुरं वयम् ॥

ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam । yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata । kathaṁ vā saṁpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṁ vayam ॥

स सुहृद्भिरमात्यैश्च भ्रातृभिः स्वजनेन च । बहुप्रकारमप्युक्तो निश्चयान्न व्यचाल्यत ॥

sa suhr̥dbhir amātyaiś ca bhrātr̥bhiḥ svajanena ca । bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata ॥

दर्भप्रस्तरमास्तीर्य निश्चयाद्धृतराष्ट्रजः । संस्पृश्यापः शुचिर्भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः ॥

darbhaprastaram āstīrya niścayād dhr̥tarāṣṭrajaḥ । saṁspr̥śyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṁ samupāśritaḥ ॥

कुशचीराम्बरधरः परं नियममास्थितः । वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया । मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः ॥

kuśacīrāmbaradharaḥ paraṁ niyamam āsthitaḥ । vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā । manasopacitiṁ kr̥tvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ ॥

अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवाः । पातालवासिनो रौद्राः पूर्वं देवैर्विनिर्जिताः ॥

atha taṁ niścayaṁ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ । pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṁ devair vinirjitāḥ ॥

ते स्वपक्षक्षयं तं तु ज्ञात्वा दुर्योधनस्य वै । आह्वानाय तदा चक्रुः कर्म वैतानसंभवम् ॥

te svapakṣakṣayaṁ taṁ tu jñātvā duryodhanasya vai । āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasaṁbhavam ॥

बृहस्पत्युशनोक्तैश्च मन्त्रैर्मन्त्रविशारदाः । अथर्ववेदप्रोक्तैश्च याश्चोपनिषदि क्रियाः । मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन् ॥

br̥haspatyuśanoktaiś ca mantrair mantraviśāradāḥ । atharvavedaproktaiś ca yāś copaniṣadi kriyāḥ । mantrajapyasamāyuktās tās tadā samavartayan ॥

जुह्वत्यग्नौ हविः क्षीरं मन्त्रवत्सुसमाहिताः । ब्राह्मणा वेदवेदाङ्गपारगाः सुदृढव्रताः ॥

juhvaty agnau haviḥ kṣīraṁ mantravat susamāhitāḥ । brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudr̥ḍhavratāḥ ॥

कर्मसिद्धौ तदा तत्र जृम्भमाणा महाद्भुता । कृत्या समुत्थिता राजन्किं करोमीति चाब्रवीत् ॥

karmasiddhau tadā tatra jr̥mbhamāṇā mahādbhutā । kr̥tyā samutthitā rājan kiṁ karomīti cābravīt ॥

आहुर्दैत्याश्च तां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना । प्रायोपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रमिहानय ॥

āhur daityāś ca tāṁ tatra suprītenāntarātmanā । prāyopaviṣṭaṁ rājānaṁ dhārtarāṣṭram ihānaya ॥

तथेति च प्रतिश्रुत्य सा कृत्या प्रययौ तदा । निमेषादगमच्चापि यत्र राजा सुयोधनः ॥

tatheti ca pratiśrutya sā kr̥tyā prayayau tadā । nimeṣād agamac cāpi yatra rājā suyodhanaḥ ॥

समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम् । दानवानां मुहूर्ताच्च तमानीतं न्यवेदयत् ॥

samādāya ca rājānaṁ praviveśa rasātalam । dānavānāṁ muhūrtāc ca tam ānītaṁ nyavedayat ॥

तमानीतं नृपं दृष्ट्वा रात्रौ संहत्य दानवाः । प्रहृष्टमनसः सर्वे किंचिदुत्फुल्ललोचनाः । साभिमानमिदं वाक्यं दुर्योधनमथाब्रुवन् ॥

tam ānītaṁ nr̥paṁ dr̥ṣṭvā rātrau saṁhatya dānavāḥ । prahr̥ṣṭamanasaḥ sarve kiṁ cid utphullalocanāḥ । sābhimānam idaṁ vākyaṁ duryodhanam athābruvan ॥