Adhyāya 240

दानवा ऊचुः । भोः सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह । शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः ॥

dānavā ūcuḥ । bhoḥ suyodhana rājendra bharatānāṁ kulodvaha । śūraiḥ parivr̥to nityaṁ tathaiva ca mahātmabhiḥ ॥

अकार्षीः साहसमिदं कस्मात्प्रायोपवेशनम् । आत्मत्यागी ह्यवाग्याति वाच्यतां चायशस्करीम् ॥

akārṣīḥ sāhasam idaṁ kasmāt prāyopaveśanam । ātmatyāgī hy avāg yāti vācyatāṁ cāyaśaskarīm ॥

न हि कार्यविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥

na hi kāryaviruddheṣu bahv apāyeṣu karmasu । mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ॥

नियच्छैतां मतिं राजन्धर्मार्थसुखनाशिनीम् । यशःप्रतापधैर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम् ॥

niyacchaitāṁ matiṁ rājan dharmārthasukhanāśinīm । yaśaḥpratāpadhairyaghnīṁ śatrūṇāṁ harṣavardhanīm ॥

श्रूयतां च प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्नुहि ॥

śrūyatāṁ ca prabho tattvaṁ divyatāṁ cātmano nr̥pa । nirmāṇaṁ ca śarīrasya tato dhairyam avāpnuhi ॥

पुरा त्वं तपसास्माभिर्लब्धो देवान्महेश्वरात् । पूर्वकायश्च सर्वस्ते निर्मितो वज्रसंचयैः ॥

purā tvaṁ tapasāsmābhir labdho devān maheśvarāt । pūrvakāyaś ca sarvas te nirmito vajrasaṁcayaiḥ ॥

अस्त्रैरभेद्यः शस्त्रैश्चाप्यधःकायश्च तेऽनघ । कृतः पुष्पमयो देव्या रूपतः स्त्रीमनोहरः ॥

astrair abhedyaḥ śastraiś cāpy adhaḥkāyaś ca te ’nagha । kr̥taḥ puṣpamayo devyā rūpataḥ strīmanoharaḥ ॥

एवमीश्वरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम । देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुषः ॥

evam īśvarasaṁyuktas tava deho nr̥pottama । devyā ca rājaśārdūla divyas tvaṁ hi na mānuṣaḥ ॥

क्षत्रियाश्च महावीर्या भगदत्तपुरोगमाः । दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षपयिष्यन्ति ते रिपून् ॥

kṣatriyāś ca mahāvīryā bhagadattapurogamāḥ । divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kṣapayiṣyanti te ripūn ॥

तदलं ते विषादेन भयं तव न विद्यते । साह्यार्थं च हि ते वीराः संभूता भुवि दानवाः ॥

tad alaṁ te viṣādena bhayaṁ tava na vidyate । sāhyārthaṁ ca hi te vīrāḥ saṁbhūtā bhuvi dānavāḥ ॥

भीष्मद्रोणकृपादींश्च प्रवेक्ष्यन्त्यपरेऽसुराः । यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभिः ॥

bhīṣmadroṇakr̥pādīṁś ca pravekṣyanty apare ’surāḥ । yair āviṣṭā ghr̥ṇāṁ tyaktvā yotsyante tava vairibhiḥ ॥

नैव पुत्रान्न च भ्रातॄन्न पितॄन्न च बान्धवान् । नैव शिष्यान्न च ज्ञातीन्न बालान्स्थविरान्न च ॥

naiva putrān na ca bhrātr̥̄n na pitr̥̄n na ca bāndhavān । naiva śiṣyān na ca jñātīn na bālān sthavirān na ca ॥

युधि संप्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम । निःस्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्तेऽन्तरात्मनि ॥

yudhi saṁprahariṣyanto mokṣyanti kurusattama । niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrānte ’ntarātmani ॥

प्रहरिष्यन्ति बन्धुभ्यः स्नेहमुत्सृज्य दूरतः । हृष्टाः पुरुषशार्दूलाः कलुषीकृतमानसाः । अविज्ञानविमूढाश्च दैवाच्च विधिनिर्मितात् ॥

prahariṣyanti bandhubhyaḥ sneham utsr̥jya dūrataḥ । hr̥ṣṭāḥ puruṣaśārdūlāḥ kaluṣīkr̥tamānasāḥ । avijñānavimūḍhāś ca daivāc ca vidhinirmitāt ॥

व्याभाषमाणाश्चान्योन्यं न मे जीवन्विमोक्ष्यसे । सर्वशस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिताः । श्लाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् ॥

vyābhāṣamāṇāś cānyonyaṁ na me jīvan vimokṣyase । sarvaśastrāstramokṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ । ślāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayam ॥

तेऽपि शक्त्या महात्मानः प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवाः । वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाः ॥

te ’pi śaktyā mahātmānaḥ pratiyotsyanti pāṇḍavāḥ । vadhaṁ caiṣāṁ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ ॥

दैत्यरक्षोगणाश्चापि संभूताः क्षत्रयोनिषु । योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव । गदाभिर्मुसलैः खड्गैः शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा ॥

daityarakṣogaṇāś cāpi saṁbhūtāḥ kṣatrayoniṣu । yotsyanti yudhi vikramya śatrubhis tava pārthiva । gadābhir musalaiḥ khaḍgaiḥ śastrair uccāvacais tathā ॥

यच्च तेऽन्तर्गतं वीर भयमर्जुनसंभवम् । तत्रापि विहितोऽस्माभिर्वधोपायोऽर्जुनस्य वै ॥

yac ca te ’ntargataṁ vīra bhayam arjunasaṁbhavam । tatrāpi vihito ’smābhir vadhopāyo ’rjunasya vai ॥

हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रितः । तद्वैरं संस्मरन्वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ ॥

hatasya narakasyātmā karṇamūrtim upāśritaḥ । tad vairaṁ saṁsmaran vīra yotsyate keśavārjunau ॥

स ते विक्रमशौण्डीरो रणे पार्थं विजेष्यति । कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः सर्वांश्चारीन्महारथः ॥

sa te vikramaśauṇḍīro raṇe pārthaṁ vijeṣyati । karṇaḥ praharatāṁ śreṣṭhaḥ sarvāṁś cārīn mahārathaḥ ॥

ज्ञात्वैतच्छद्मना वज्री रक्षार्थं सव्यसाचिनः । कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति ॥

jñātvaitac chadmanā vajrī rakṣārthaṁ savyasācinaḥ । kuṇḍale kavacaṁ caiva karṇasyāpahariṣyati ॥

तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्याः शतसहस्रशः । नियुक्ता राक्षसाश्चैव ये ते संशप्तका इति । प्रख्यातास्तेऽर्जुनं वीरं निहनिष्यन्ति मा शुचः ॥

tasmād asmābhir apy atra daityāḥ śatasahasraśaḥ । niyuktā rākṣasāś caiva ye te saṁśaptakā iti । prakhyātās te ’rjunaṁ vīraṁ nihaniṣyanti mā śucaḥ ॥

असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नृप । मा विषादं नयस्वास्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते । विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव ॥

asapatnā tvayā hīyaṁ bhoktavyā vasudhā nr̥pa । mā viṣādaṁ nayasvāsmān naitat tvayy upapadyate । vinaṣṭe tvayi cāsmākaṁ pakṣo hīyeta kaurava ॥

गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथंचन । त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवाः ॥

gaccha vīra na te buddhir anyā kāryā kathaṁ cana । tvam asmākaṁ gatir nityaṁ devatānāṁ ca pāṇḍavāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम् । समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद्दानवर्षभाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā pariṣvajya daityās taṁ rājakuñjaram । samāśvāsya ca durdharṣaṁ putravad dānavarṣabhāḥ ॥

स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत । गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्नुहि चेत्यथ ॥

sthirāṁ kr̥tvā buddhim asya priyāṇy uktvā ca bhārata । gamyatām ity anujñāya jayam āpnuhi cety atha ॥

तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत्पुनः । तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत् ॥

tair visr̥ṣṭaṁ mahābāhuṁ kr̥tyā saivānayat punaḥ । tam eva deśaṁ yatrāsau tadā prāyam upāviśat ॥

प्रतिनिक्षिप्य तं वीरं कृत्या समभिपूज्य च । अनुज्ञाता च राज्ञा सा तत्रैवान्तरधीयत ॥

pratinikṣipya taṁ vīraṁ kr̥tyā samabhipūjya ca । anujñātā ca rājñā sā tatraivāntaradhīyata ॥

गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । स्वप्नभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत । विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति तस्याभवन्मतिः ॥

gatāyām atha tasyāṁ tu rājā duryodhanas tadā । svapnabhūtam idaṁ sarvam acintayata bhārata । vijeṣyāmi raṇe pāṇḍūn iti tasyābhavan matiḥ ॥

कर्णं संशप्तकांश्चैव पार्थस्यामित्रघातिनः । अमन्यत वधे युक्तान्समर्थांश्च सुयोधनः ॥

karṇaṁ saṁśaptakāṁś caiva pārthasyāmitraghātinaḥ । amanyata vadhe yuktān samarthāṁś ca suyodhanaḥ ॥

एवमाशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । विनिर्जये पाण्डवानामभवद्भरतर्षभ ॥

evam āśā dr̥ḍhā tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ । vinirjaye pāṇḍavānām abhavad bharatarṣabha ॥

कर्णोऽप्याविष्टचित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना । अर्जुनस्य वधे क्रूरामकरोत्स मतिं तदा ॥

karṇo ’py āviṣṭacittātmā narakasyāntarātmanā । arjunasya vadhe krūrām akarot sa matiṁ tadā ॥

संशप्तकाश्च ते वीरा राक्षसाविष्टचेतसः । रजस्तमोभ्यामाक्रान्ताः फल्गुनस्य वधैषिणः ॥

saṁśaptakāś ca te vīrā rākṣasāviṣṭacetasaḥ । rajastamobhyām ākrāntāḥ phalgunasya vadhaiṣiṇaḥ ॥

भीष्मद्रोणकृपाद्याश्च दानवाक्रान्तचेतसः । न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशां पते । न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद्राजा सुयोधनः ॥

bhīṣmadroṇakr̥pādyāś ca dānavākrāntacetasaḥ । na tathā pāṇḍuputrāṇāṁ snehavanto viśāṁ pate । na cācacakṣe kasmai cid etad rājā suyodhanaḥ ॥

दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनोऽब्रवीत् । स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिवं हेतुमद्वचः ॥

duryodhanaṁ niśānte ca karṇo vaikartano ’bravīt । smayann ivāñjaliṁ kr̥tvā pārthivaṁ hetumad vacaḥ ॥

न मृतो जयते शत्रूञ्जीवन्भद्राणि पश्यति । मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जयः । न कालोऽद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा ॥

na mr̥to jayate śatrūñ jīvan bhadrāṇi paśyati । mr̥tasya bhadrāṇi kutaḥ kauraveya kuto jayaḥ । na kālo ’dya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā ॥

परिष्वज्याब्रवीच्चैनं भुजाभ्यां स महाभुजः । उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन् । शत्रून्प्रताप्य वीर्येण स कथं मर्तुमिच्छसि ॥

pariṣvajyābravīc cainaṁ bhujābhyāṁ sa mahābhujaḥ । uttiṣṭha rājan kiṁ śeṣe kasmāc chocasi śatruhan । śatrūn pratāpya vīryeṇa sa kathaṁ martum icchasi ॥

अथ वा ते भयं जातं दृष्ट्वार्जुनपराक्रमम् । सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम् ॥

atha vā te bhayaṁ jātaṁ dr̥ṣṭvārjunaparākramam । satyaṁ te pratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe ’rjunam ॥

गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे । आनयिष्याम्यहं पार्थान्वशं तव जनाधिप ॥

gate trayodaśe varṣe satyenāyudham ālabhe । ānayiṣyāmy ahaṁ pārthān vaśaṁ tava janādhipa ॥

एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात्तथा । प्रणिपातेन चान्येषामुदतिष्ठत्सुयोधनः । दैत्यानां तद्वचः श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम् ॥

evam uktas tu karṇena daityānāṁ vacanāt tathā । praṇipātena cānyeṣām udatiṣṭhat suyodhanaḥ । daityānāṁ tad vacaḥ śrutvā hr̥di kr̥tvā sthirāṁ matim ॥

ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम् । रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम् ॥

tato manujaśārdūlo yojayām āsa vāhinīm । rathanāgāśvakalilāṁ padātijanasaṁkulām ॥

गङ्गौघप्रतिमा राजन्प्रयाता सा महाचमूः । श्वेतच्छत्रैः पताकाभिश्चामरैश्च सुपाण्डुरैः ॥

gaṅgaughapratimā rājan prayātā sā mahācamūḥ । śvetacchatraiḥ patākābhiś cāmaraiś ca supāṇḍuraiḥ ॥

रथैर्नागैः पदातैश्च शुशुभेऽतीव संकुला । व्यपेताभ्रघने काले द्यौरिवाव्यक्तशारदी ॥

rathair nāgaiḥ padātaiś ca śuśubhe ’tīva saṁkulā । vyapetābhraghane kāle dyaur ivāvyaktaśāradī ॥

जयाशीर्भिर्द्विजेन्द्रैस्तु स्तूयमानोऽधिराजवत् । गृह्णन्नञ्जलिमालाश्च धार्तराष्ट्रो जनाधिपः ॥

jayāśīrbhir dvijendrais tu stūyamāno ’dhirājavat । gr̥hṇann añjalimālāś ca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ ॥

सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलन् । कर्णेन सार्धं राजेन्द्र सौबलेन च देविना ॥

suyodhano yayāv agre śriyā paramayā jvalan । karṇena sārdhaṁ rājendra saubalena ca devinā ॥

दुःशासनादयश्चास्य भ्रातरः सर्व एव ते । भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः ॥

duḥśāsanādayaś cāsya bhrātaraḥ sarva eva te । bhūriśravāḥ somadatto mahārājaś ca bāhlikaḥ ॥

रथैर्नानाविधाकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा । प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मुः कुरूद्वहाः । कालेनाल्पेन राजंस्ते विविशुः स्वपुरं तदा ॥

rathair nānāvidhākārair hayair gajavarais tathā । prayāntaṁ nr̥pasiṁhaṁ tam anujagmuḥ kurūdvahāḥ । kālenālpena rājaṁs te viviśuḥ svapuraṁ tadā ॥