Adhyāya 238

दुर्योधन उवाच । चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदा । इदं वचनमक्लीबमब्रवीत्परवीरहा ॥

duryodhana uvāca । citrasenaṁ samāgamya prahasann arjunas tadā । idaṁ vacanam aklībam abravīt paravīrahā ॥

भ्रातॄनर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम । अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ॥

bhrātr̥̄n arhasi no vīra moktuṁ gandharvasattama । anarhā dharṣaṇaṁ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu ॥

एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना । उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः । द्रष्टारः स्म सुखाद्धीनान्सदारान्पाण्डवानिति ॥

evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā । uvāca yat karṇa vayaṁ mantrayanto vinirgatāḥ । draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti ॥

तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्यथ । भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः ॥

tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha । bhūmer vivaram anvaicchaṁ praveṣṭuṁ vrīḍayānvitaḥ ॥

युधिष्ठिरमथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः । अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन् ॥

yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ । asmaddurmantritaṁ tasmai baddhāṁś cāsmān nyavedayan ॥

स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः । युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखमतः परम् ॥

strīsamakṣam ahaṁ dīno baddhaḥ śatruvaśaṁ gataḥ । yudhiṣṭhirasyopahr̥taḥ kiṁ nu duḥkham ataḥ param ॥

ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदा । तैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैर्जीवितं च मे ॥

ye me nirākr̥tā nityaṁ ripur yeṣām ahaṁ sadā । tair mokṣito ’haṁ durbuddhir dattaṁ tair jīvitaṁ ca me ॥

प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे । श्रेयस्तद्भविता मह्यमेवंभूतं न जीवितम् ॥

prāptaḥ syāṁ yady ahaṁ vīra vadhaṁ tasmin mahāraṇe । śreyas tad bhavitā mahyam evaṁbhūtaṁ na jīvitam ॥

भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् । प्राप्ताश्च लोकाः पुण्याः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः ॥

bhaved yaśaḥ pr̥thivyāṁ me khyātaṁ gandharvato vadhāt । prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane ’kṣayāḥ ॥

यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः । इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् । भ्रातरश्चैव मे सर्वे प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति ॥

yat tv adya me vyavasitaṁ tac chr̥ṇudhvaṁ nararṣabhāḥ । iha prāyam upāsiṣye yūyaṁ vrajata vai gr̥hān । bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṁ prati ॥

कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये । दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति ॥

karṇaprabhr̥tayaś caiva suhr̥do bāndhavāś ca ye । duḥśāsanaṁ puraskr̥tya prayāntv adya puraṁ prati ॥

न ह्यहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः । शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा ॥

na hy ahaṁ pratiyāsyāmi puraṁ śatrunirākr̥taḥ । śatrumānāpaho bhūtvā suhr̥dāṁ mānakr̥t tathā ॥

स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः । वारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ॥

sa suhr̥cchokado bhūtvā śatrūṇāṁ harṣavardhanaḥ । vāraṇāhvayam āsādya kiṁ vakṣyāmi janādhipam ॥

भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर्विदुरः संजयस्तथा । बाह्लीकः सोमदत्तश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः ॥

bhīṣmo droṇaḥ kr̥po drauṇir viduraḥ saṁjayas tathā । bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vr̥ddhasaṁmatāḥ ॥

ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः । किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम् ॥

brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavr̥ttayaḥ । kiṁ māṁ vakṣyanti kiṁ cāpi prativakṣyāmi tān aham ॥

रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि । आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम् ॥

ripūṇāṁ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi । ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṁ vakṣyāmi tān aham ॥

दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः ॥

durvinītāḥ śriyaṁ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca । tiṣṭhanti na ciraṁ bhadre yathāhaṁ madagarvitaḥ ॥

अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् । स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोऽस्मि संशयम् ॥

aho bata yathedaṁ me kaṣṭaṁ duścaritaṁ kr̥tam । svayaṁ durbuddhinā mohād yena prāpto ’smi saṁśayam ॥

तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् । चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः ॥

tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum । cetayāno hi ko jīvet kr̥cchrāc chatrubhir uddhr̥taḥ ॥

शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः । पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैश्च सावमानमवेक्षितः ॥

śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ । pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत् । दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ cintāparigato duḥśāsanam athābravīt । duḥśāsana nibodhedaṁ vacanaṁ mama bhārata ॥

प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव । प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णसौबलपालिताम् ॥

pratīccha tvaṁ mayā dattam abhiṣekaṁ nr̥po bhava । praśādhi pr̥thivīṁ sphītāṁ karṇasaubalapālitām ॥

भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा । बान्धवास्त्वोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम् ॥

bhrātr̥̄n pālaya visrabdhaṁ maruto vr̥trahā yathā । bāndhavās tvopajīvantu devā iva śatakratum ॥

ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः । बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा ॥

brāhmaṇeṣu sadā vr̥ttiṁ kurvīthāś cāpramādataḥ । bandhūnāṁ suhr̥dāṁ caiva bhavethās tvaṁ gatiḥ sadā ॥

ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणानिव । गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम् ॥

jñātīṁś cāpy anupaśyethā viṣṇur devagaṇān iva । guravaḥ pālanīyās te gaccha pālaya medinīm ॥

नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन् । कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह ॥

nandayan suhr̥daḥ sarvāñ śātravāṁś cāvabhartsayan । kaṇṭhe cainaṁ pariṣvajya gamyatām ity uvāca ha ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुःशासनोऽब्रवीत् । अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च । सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā dīno duḥśāsano ’bravīt । aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca । sagadgadam idaṁ vākyaṁ bhrātaraṁ jyeṣṭham ātmanaḥ ॥

प्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा । दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन् ॥

prasīdety apatad bhūmau dūyamānena cetasā । duḥkhitaḥ pādayos tasya netrajaṁ jalam utsr̥jan ॥

उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यति । विदीर्येत्सनगा भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत् । रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ॥

uktavāṁś ca naravyāghro naitad evaṁ bhaviṣyati । vidīryet sanagā bhūmir dyauś cāpi śakalībhavet । ravir ātmaprabhāṁ jahyāt somaḥ śītāṁśutāṁ tyajet ॥

वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च परिव्रजेत् । शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत् ॥

vāyuḥ śaighryam atho jahyād dhimavāṁś ca parivrajet । śuṣyet toyaṁ samudreṣu vahnir apy uṣṇatāṁ tyajet ॥

न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम् । पुनः पुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच ह । त्वमेव नः कुले राजा भविष्यसि शतं समाः ॥

na cāhaṁ tvad r̥te rājan praśāseyaṁ vasuṁdharām । punaḥ punaḥ prasīdeti vākyaṁ cedam uvāca ha । tvam eva naḥ kule rājā bhaviṣyasi śataṁ samāḥ ॥

एवमुक्त्वा स राजेन्द्र सस्वनं प्ररुरोद ह । पादौ संगृह्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत ॥

evam uktvā sa rājendra sasvanaṁ praruroda ha । pādau saṁgr̥hya mānārhau bhrātur jyeṣṭhasya bhārata ॥

तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ । अभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत ॥

tathā tau duḥkhitau dr̥ṣṭvā duḥśāsanasuyodhanau । abhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇas tau pratyabhāṣata ॥

विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविव । न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कस्यचित् ॥

viṣīdathaḥ kiṁ kauravyau bāliśyāt prākr̥tāv iva । na śokaḥ śocamānasya vinivarteta kasya cit ॥

यदा च शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति । सामर्थ्यं किं त्वतः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः । धृतिं गृह्णीत मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः ॥

yadā ca śocataḥ śoko vyasanaṁ nāpakarṣati । sāmarthyaṁ kiṁ tv ataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥ । dhr̥tiṁ gr̥hṇīta mā śatrūñ śocantau nandayiṣyathaḥ ॥

कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम् । नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विषयवासिभिः । पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः ॥

kartavyaṁ hi kr̥taṁ rājan pāṇḍavais tava mokṣaṇam । nityam eva priyaṁ kāryaṁ rājño viṣayavāsibhiḥ । pālyamānās tvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ ॥

नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवद्यथा । विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते । उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान् ॥

nārhasy evaṁgate manyuṁ kartuṁ prākr̥tavad yathā । viṣaṇṇās tava sodaryās tvayi prāyaṁ samāsthite । uttiṣṭha vraja bhadraṁ te samāśvāsaya sodarān ॥

राजन्नद्यावगच्छामि तवेह लघुसत्त्वताम् । किमत्र चित्रं यद्वीर मोक्षितः पाण्डवैरसि । सद्यो वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥

rājann adyāvagacchāmi taveha laghusattvatām । kim atra citraṁ yad vīra mokṣitaḥ pāṇḍavair asi । sadyo vaśaṁ samāpannaḥ śatrūṇāṁ śatrukarśana ॥

सेनाजीवैश्च कौरव्य तथा विषयवासिभिः । अज्ञातैर्यदि वा ज्ञातैः कर्तव्यं नृपतेः प्रियम् ॥

senājīvaiś ca kauravya tathā viṣayavāsibhiḥ । ajñātair yadi vā jñātaiḥ kartavyaṁ nr̥pateḥ priyam ॥

प्रायः प्रधानाः पुरुषाः क्षोभयन्त्यरिवाहिनीम् । निगृह्यन्ते च युद्धेषु मोक्ष्यन्ते च स्वसैनिकैः ॥

prāyaḥ pradhānāḥ puruṣāḥ kṣobhayanty arivāhinīm । nigr̥hyante ca yuddheṣu mokṣyante ca svasainikaiḥ ॥

सेनाजीवाश्च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाः । तैः संगम्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम् ॥

senājīvāś ca ye rājñāṁ viṣaye santi mānavāḥ । taiḥ saṁgamya nr̥pārthāya yatitavyaṁ yathātatham ॥

यद्येवं पाण्डवै राजन्भवद्विषयवासिभिः । यदृच्छया मोक्षितोऽद्य तत्र का परिदेवना ॥

yady evaṁ pāṇḍavai rājan bhavadviṣayavāsibhiḥ । yadr̥cchayā mokṣito ’dya tatra kā paridevanā ॥

न चैतत्साधु यद्राजन्पाण्डवास्त्वां नृपोत्तम । स्वसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः ॥

na caitat sādhu yad rājan pāṇḍavās tvāṁ nr̥pottama । svasenayā saṁprayāntaṁ nānuyānti sma pr̥ṣṭhataḥ ॥

शूराश्च बलवन्तश्च संयुगेष्वपलायिनः । भवतस्ते सभायां वै प्रेष्यतां पूर्वमागताः ॥

śūrāś ca balavantaś ca saṁyugeṣv apalāyinaḥ । bhavatas te sabhāyāṁ vai preṣyatāṁ pūrvam āgatāḥ ॥

पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुञ्जसे । सत्त्वस्थान्पाण्डवान्पश्य न ते प्रायमुपाविशन् । उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥

pāṇḍaveyāni ratnāni tvam adyāpy upabhuñjase । sattvasthān pāṇḍavān paśya na te prāyam upāviśan । uttiṣṭha rājan bhadraṁ te na cintāṁ kartum arhasi ॥

अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभिः । प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना ॥

avaśyam eva nr̥pate rājño viṣayavāsibhiḥ । priyāṇy ācaritavyāni tatra kā paridevanā ॥

मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि । स्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन ॥

madvākyam etad rājendra yady evaṁ na kariṣyasi । sthāsyāmīha bhavatpādau śuśrūṣann arimardana ॥

नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नरर्षभ । प्रायोपविष्टस्तु नृप राज्ञां हास्यो भविष्यसि ॥

notsahe jīvitum ahaṁ tvadvihīno nararṣabha । prāyopaviṣṭas tu nr̥pa rājñāṁ hāsyo bhaviṣyasi ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नैवोत्थातुं मनश्चक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā । naivotthātuṁ manaś cakre svargāya kr̥taniścayaḥ ॥