Adhyāya 226

वैशंपायन उवाच । धृतराष्ट्रस्य तद्वाक्यं निशम्य सहसौबलः । दुर्योधनमिदं काले कर्णो वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dhr̥tarāṣṭrasya tad vākyaṁ niśamya sahasaubalaḥ । duryodhanam idaṁ kāle karṇo vacanam abravīt ॥

प्रव्राज्य पाण्डवान्वीरान्स्वेन वीर्येण भारत । भुङ्क्ष्वेमां पृथिवीमेको दिवं शम्बरहा यथा ॥

pravrājya pāṇḍavān vīrān svena vīryeṇa bhārata । bhuṅkṣvemāṁ pr̥thivīm eko divaṁ śambarahā yathā ॥

प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च प्रतीच्योदीच्यवासिनः । कृताः करप्रदाः सर्वे राजानस्ते नराधिप ॥

prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pratīcyodīcyavāsinaḥ । kr̥tāḥ karapradāḥ sarve rājānas te narādhipa ॥

या हि सा दीप्यमानेव पाण्डवान्भजते पुरा । साद्य लक्ष्मीस्त्वया राजन्नवाप्ता भ्रातृभिः सह ॥

yā hi sā dīpyamāneva pāṇḍavān bhajate purā । sādya lakṣmīs tvayā rājann avāptā bhrātr̥bhiḥ saha ॥

इन्द्रप्रस्थगते यां तां दीप्यमानां युधिष्ठिरे । अपश्याम श्रियं राजन्नचिरं शोककर्शिताः ॥

indraprasthagate yāṁ tāṁ dīpyamānāṁ yudhiṣṭhire । apaśyāma śriyaṁ rājann aciraṁ śokakarśitāḥ ॥

सा तु बुद्धिबलेनेयं राज्ञस्तस्माद्युधिष्ठिरात् । त्वयाक्षिप्ता महाबाहो दीप्यमानेव दृश्यते ॥

sā tu buddhibaleneyaṁ rājñas tasmād yudhiṣṭhirāt । tvayākṣiptā mahābāho dīpyamāneva dr̥śyate ॥

तथैव तव राजेन्द्र राजानः परवीरहन् । शासनेऽधिष्ठिताः सर्वे किं कुर्म इति वादिनः ॥

tathaiva tava rājendra rājānaḥ paravīrahan । śāsane ’dhiṣṭhitāḥ sarve kiṁ kurma iti vādinaḥ ॥

तवाद्य पृथिवी राजन्निखिला सागराम्बरा । सपर्वतवना देवी सग्रामनगराकरा । नानावनोद्देशवती पत्तनैरुपशोभिता ॥

tavādya pr̥thivī rājan nikhilā sāgarāmbarā । saparvatavanā devī sagrāmanagarākarā । nānāvanoddeśavatī pattanair upaśobhitā ॥

वन्द्यमानो द्विजै राजन्पूज्यमानश्च राजभिः । पौरुषाद्दिवि देवेषु भ्राजसे रश्मिवानिव ॥

vandyamāno dvijai rājan pūjyamānaś ca rājabhiḥ । pauruṣād divi deveṣu bhrājase raśmivān iva ॥

रुद्रैरिव यमो राजा मरुद्भिरिव वासवः । कुरुभिस्त्वं वृतो राजन्भासि नक्षत्रराडिव ॥

rudrair iva yamo rājā marudbhir iva vāsavaḥ । kurubhis tvaṁ vr̥to rājan bhāsi nakṣatrarāḍ iva ॥

ये स्म ते नाद्रियन्तेऽऽज्ञा नोद्विजन्ते कदा च न । पश्यामस्ताञ्श्रिया हीनान्पाण्डवान्वनवासिनः ॥

ye sma te nādriyante ’’jñā nodvijante kadā ca na । paśyāmas tāñ śriyā hīnān pāṇḍavān vanavāsinaḥ ॥

श्रूयन्ते हि महाराज सरो द्वैतवनं प्रति । वसन्तः पाण्डवाः सार्धं ब्राह्मणैर्वनवासिभिः ॥

śrūyante hi mahārāja saro dvaitavanaṁ prati । vasantaḥ pāṇḍavāḥ sārdhaṁ brāhmaṇair vanavāsibhiḥ ॥

स प्रयाहि महाराज श्रिया परमया युतः । प्रतपन्पाण्डुपुत्रांस्त्वं रश्मिवानिव तेजसा ॥

sa prayāhi mahārāja śriyā paramayā yutaḥ । pratapan pāṇḍuputrāṁs tvaṁ raśmivān iva tejasā ॥

स्थितो राज्ये च्युतान्राज्याच्छ्रिया हीनाञ्श्रिया वृतः । असमृद्धान्समृद्धार्थः पश्य पाण्डुसुतान्नृप ॥

sthito rājye cyutān rājyāc chriyā hīnāñ śriyā vr̥taḥ । asamr̥ddhān samr̥ddhārthaḥ paśya pāṇḍusutān nr̥pa ॥

महाभिजनसंपन्नं भद्रे महति संस्थितम् । पाण्डवास्त्वाभिवीक्षन्तां ययातिमिव नाहुषम् ॥

mahābhijanasaṁpannaṁ bhadre mahati saṁsthitam । pāṇḍavās tvābhivīkṣantāṁ yayātim iva nāhuṣam ॥

यां श्रियं सुहृदश्चैव दुर्हृदश्च विशां पते । पश्यन्ति पुरुषे दीप्तां सा समर्था भवत्युत ॥

yāṁ śriyaṁ suhr̥daś caiva durhr̥daś ca viśāṁ pate । paśyanti puruṣe dīptāṁ sā samarthā bhavaty uta ॥

समस्थो विषमस्थान्हि दुर्हृदो योऽभिवीक्षते । जगतीस्थानिवाद्रिस्थः किं ततः परमं सुखम् ॥

samastho viṣamasthān hi durhr̥do yo ’bhivīkṣate । jagatīsthān ivādristhaḥ kiṁ tataḥ paramaṁ sukham ॥

न पुत्रधनलाभेन न राज्येनापि विन्दति । प्रीतिं नृपतिशार्दूल याममित्राघदर्शनात् ॥

na putradhanalābhena na rājyenāpi vindati । prītiṁ nr̥patiśārdūla yām amitrāghadarśanāt ॥

किं नु तस्य सुखं न स्यादाश्रमे यो धनंजयम् । अभिवीक्षेत सिद्धार्थो वल्कलाजिनवाससम् ॥

kiṁ nu tasya sukhaṁ na syād āśrame yo dhanaṁjayam । abhivīkṣeta siddhārtho valkalājinavāsasam ॥

सुवाससो हि ते भार्या वल्कलाजिनवाससम् । पश्यन्त्वसुखितां कृष्णां सा च निर्विद्यतां पुनः । विनिन्दतां तथात्मानं जीवितं च धनच्युता ॥

suvāsaso hi te bhāryā valkalājinavāsasam । paśyantv asukhitāṁ kr̥ṣṇāṁ sā ca nirvidyatāṁ punaḥ । vinindatāṁ tathātmānaṁ jīvitaṁ ca dhanacyutā ॥

न तथा हि सभामध्ये तस्या भवितुमर्हति । वैमनस्यं यथा दृष्ट्वा तव भार्याः स्वलंकृताः ॥

na tathā hi sabhāmadhye tasyā bhavitum arhati । vaimanasyaṁ yathā dr̥ṣṭvā tava bhāryāḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

एवमुक्त्वा तु राजानं कर्णः शकुनिना सह । तूष्णीं बभूवतुरुभौ वाक्यान्ते जनमेजय ॥

evam uktvā tu rājānaṁ karṇaḥ śakuninā saha । tūṣṇīṁ babhūvatur ubhau vākyānte janamejaya ॥