Adhyāya 225

जनमेजय उवाच । एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः; शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः । सरस्तदासाद्य वनं च पुण्यं; ततः परं किमकुर्वन्त पार्थाः ॥

janamejaya uvāca । evaṁ vane vartamānā narāgryāḥ; śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ । saras tad āsādya vanaṁ ca puṇyaṁ; tataḥ paraṁ kim akurvanta pārthāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा; जनं समुत्सृज्य विधाय चैषाम् । वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च; नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saras tad āsādya tu pāṇḍuputrā; janaṁ samutsr̥jya vidhāya caiṣām । vanāni ramyāṇy atha parvatāṁś ca; nadīpradeśāṁś ca tadā viceruḥ ॥

तथा वने तान्वसतः प्रवीरा;न्स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च । अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा;स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः ॥

tathā vane tān vasataḥ pravīrān; svādhyāyavantaś ca tapodhanāś ca । abhyāyayur vedavidaḥ purāṇās; tān pūjayām āsur atho narāgryāḥ ॥

ततः कदाचित्कुशलः कथासु; विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान् । स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव; वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत् ॥

tataḥ kadā cit kuśalaḥ kathāsu; vipro ’bhyagacchad bhuvi kauraveyān । sa taiḥ sametyātha yadr̥cchayaiva; vaicitravīryaṁ nr̥pam abhyagacchat ॥

अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च; वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन । प्रचोदितः सन्कथयां बभूव; धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च ॥

athopaviṣṭaḥ pratisatkr̥taś ca; vr̥ddhena rājñā kurusattamena । pracoditaḥ san kathayāṁ babhūva; dharmānilendraprabhavān yamau ca ॥

कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गा;न्दुःखस्य चोग्रस्य मुखे प्रपन्नान् । तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां; कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम् ॥

kr̥śāṁś ca vātātapakarśitāṅgān; duḥkhasya cograsya mukhe prapannān । tāṁ cāpy anāthām iva vīranāthāṁ; kr̥ṣṇāṁ parikleśaguṇena yuktām ॥

ततः कथां तस्य निशम्य राजा; वैचित्रवीर्यः कृपयाभितप्तः । वने स्थितान्पार्थिवपुत्रपौत्रा;ञ्श्रुत्वा तदा दुःखनदीं प्रपन्नान् ॥

tataḥ kathāṁ tasya niśamya rājā; vaicitravīryaḥ kr̥payābhitaptaḥ । vane sthitān pārthivaputrapautrāñ; śrutvā tadā duḥkhanadīṁ prapannān ॥

प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा; निःश्वासबाष्पोपहतः स पार्थान् । वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य; तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य ॥

provāca dainyābhihatāntarātmā; niḥśvāsabāṣpopahataḥ sa pārthān । vācaṁ kathaṁ cit sthiratām upetya; tat sarvam ātmaprabhavaṁ vicintya ॥

कथं नु सत्यः शुचिरार्यवृत्तो; ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः । अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥

kathaṁ nu satyaḥ śucir āryavr̥tto; jyeṣṭhaḥ sutānāṁ mama dharmarājaḥ । ajātaśatruḥ pr̥thivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī ॥

प्रबोध्यते मागधसूतपूगै;र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः । पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; प्रबोध्यते नूनमिडातलस्थः ॥

prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṁ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ । patatrisaṁghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ ॥

कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो; वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः । शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः; कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥

kathaṁ nu vātātapakarśitāṅgo; vr̥kodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ । śete pr̥thivyām atathocitāṅgaḥ; kr̥ṣṇāsamakṣaṁ vasudhātalasthaḥ ॥

तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी; वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः । विदूयमानैरिव सर्वगात्रै;र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात् ॥

tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ । vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṁ na śete vasatīr amarṣāt ॥

यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् । विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा; ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात् ॥

yamau ca kr̥ṣṇāṁ ca yudhiṣṭhiraṁ ca; bhīmaṁ ca dr̥ṣṭvā sukhaviprayuktān । viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṁ na śete vasatīr amarṣāt ॥

तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपावमरौ दिवीव । प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ ॥

tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samr̥ddharūpāv amarau divīva । prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau ॥

समीरणेनापि समो बलेन; समीरणस्यैव सुतो बलीयान् । स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा; ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम् ॥

samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān । sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṁ viniḥśvasya sahaty amarṣam ॥

स चापि भूमौ परिवर्तमानो; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः । सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं प्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः ॥

sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṁ sutānāṁ mama kāṅkṣamāṇaḥ । satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṁ pratīkṣaty adhiko raṇe ’nyaiḥ ॥

अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत् । तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निरिवेन्धनानि ॥

ajātaśatrau tu jite nikr̥tyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat । tāni praviṣṭāni vr̥kodarāṅgaṁ; dahanti marmāgnir ivendhanāni ॥

न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो; धनंजयश्चाप्यनुवर्तते तम् । अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन ॥

na pāpakaṁ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṁjayaś cāpy anuvartate tam । araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo ’gnir ivānilena ॥

स तेन कोपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः । विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं; दहन्निवेमान्मम पुत्रपौत्रान् ॥

sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṁ kareṇābhinipīḍya vīraḥ । viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṁ; dahann ivemān mama putrapautrān ॥

गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च; संरम्भिणावन्तककालकल्पौ । न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान्किरन्तावशनिप्रकाशान् ॥

gāṇḍīvadhanvā ca vr̥kodaraś ca; saṁrambhiṇāv antakakālakalpau । na śeṣayetāṁ yudhi śatrusenāṁ; śarān kirantāv aśaniprakāśān ॥

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो; दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः । मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं; वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ । madhu prapaśyanti na tu prapātaṁ; vr̥kodaraṁ caiva dhanaṁjayaṁ ca ॥

शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा; प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता । स तेन युज्यत्यवशः फलेन; मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात् ॥

śubhāśubhaṁ puruṣaḥ karma kr̥tvā; pratīkṣate tasya phalaṁ sma kartā । sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṁ syāt puruṣasya tasmāt ॥

क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे; देवे च वर्षत्यृतुकालयुक्तम् । न स्यात्फलं तस्य कुतः प्रसिद्धि;रन्यत्र दैवादिति चिन्तयामि ॥

kṣetre sukr̥ṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty r̥tukālayuktam । na syāt phalaṁ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi ॥

कृतं मताक्षेण यथा न साधु; साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन । मया च दुष्पुत्रवशानुगेन; यथा कुरूणामयमन्तकालः ॥

kr̥taṁ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravr̥ttena ca pāṇḍavena । mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ ॥

ध्रुवं प्रवास्यत्यसमीरितोऽपि; ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या । ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश;स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥

dhruvaṁ pravāsyaty asamīrito ’pi; dhruvaṁ prajāsyaty uta garbhiṇī yā । dhruvaṁ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ ॥

क्रियेत कस्मान्न परे च कुर्यु;र्वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथंचित् । प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थः; कथं नु तत्स्यादिति तत्कुतः स्यात् ॥

kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṁ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṁ cit । prāpyārthakālaṁ ca bhaved anarthaḥ; kathaṁ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt ॥

कथं न भिद्येत न च स्रवेत; न च प्रसिच्येदिति रक्षितव्यम् । अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्ये;द्ध्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके ॥

kathaṁ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam । arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṁ na nāśo ’sti kr̥tasya loke ॥

गतो ह्यरण्यादपि शक्रलोकं; धनंजयः पश्यत वीर्यमस्य । अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः ॥

gato hy araṇyād api śakralokaṁ; dhanaṁjayaḥ paśyata vīryam asya । astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṁ prapannaḥ ॥

स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव; को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत् । अन्यत्र कालोपहताननेका;न्समीक्षमाणस्तु कुरून्मुमूर्षून् ॥

svargaṁ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet । anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn ॥

धनुर्ग्राहश्चार्जुनः सव्यसाची; धनुश्च तद्गाण्डिवं लोकसारम् । अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु ॥

dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṁ lokasāram । astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu ॥

निशम्य तद्वचनं पार्थिवस्य; दुर्योधनो रहिते सौबलश्च । अबोधयत्कर्णमुपेत्य सर्वं; स चाप्यहृष्टोऽभवदल्पचेताः ॥

niśamya tad vacanaṁ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca । abodhayat karṇam upetya sarvaṁ; sa cāpy ahr̥ṣṭo ’bhavad alpacetāḥ ॥