Adhyāya 213

मार्कण्डेय उवाच । अग्नीनां विविधो वंशः कीर्तितस्ते मयानघ । शृणु जन्म तु कौरव्य कार्त्तिकेयस्य धीमतः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । agnīnāṁ vividho vaṁśaḥ kīrtitas te mayānagha । śr̥ṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ ॥

अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्यमितौजसम् । जातं सप्तर्षिभार्याभिर्ब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम् ॥

adbhutasyādbhutaṁ putraṁ pravakṣyāmy amitaujasam । jātaṁ saptarṣibhāryābhir brahmaṇyaṁ kīrtivardhanam ॥

देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम् । तत्राजयन्सदा देवान्दानवा घोररूपिणः ॥

devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparam । tatrājayan sadā devān dānavā ghorarūpiṇaḥ ॥

वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरंदरः । स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्तामाप भृशं तदा ॥

vadhyamānaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā bahuśas taiḥ puraṁdaraḥ । svasainyanāyakārthāya cintām āpa bhr̥śaṁ tadā ॥

देवसेनां दानवैर्यो भग्नां दृष्ट्वा महाबलः । पालयेद्वीर्यमाश्रित्य स ज्ञेयः पुरुषो मया ॥

devasenāṁ dānavair yo bhagnāṁ dr̥ṣṭvā mahābalaḥ । pālayed vīryam āśritya sa jñeyaḥ puruṣo mayā ॥

स शैलं मानसं गत्वा ध्यायन्नर्थमिमं भृशम् । शुश्रावार्तस्वरं घोरमथ मुक्तं स्त्रिया तदा ॥

sa śailaṁ mānasaṁ gatvā dhyāyann artham imaṁ bhr̥śam । śuśrāvārtasvaraṁ ghoram atha muktaṁ striyā tadā ॥

अभिधावतु मा कश्चित्पुरुषस्त्रातु चैव ह । पतिं च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिरस्तु मे ॥

abhidhāvatu mā kaś cit puruṣas trātu caiva ha । patiṁ ca me pradiśatu svayaṁ vā patir astu me ॥

पुरंदरस्तु तामाह मा भैर्नास्ति भयं तव । एवमुक्त्वा ततोऽपश्यत्केशिनं स्थितमग्रतः ॥

puraṁdaras tu tām āha mā bhair nāsti bhayaṁ tava । evam uktvā tato ’paśyat keśinaṁ sthitam agrataḥ ॥

किरीटिनं गदापाणिं धातुमन्तमिवाचलम् । हस्ते गृहीत्वा तां कन्यामथैनं वासवोऽब्रवीत् ॥

kirīṭinaṁ gadāpāṇiṁ dhātumantam ivācalam । haste gr̥hītvā tāṁ kanyām athainaṁ vāsavo ’bravīt ॥

अनार्यकर्मन्कस्मात्त्वमिमां कन्यां जिहीर्षसि । वज्रिणं मां विजानीहि विरमास्याः प्रबाधनात् ॥

anāryakarman kasmāt tvam imāṁ kanyāṁ jihīrṣasi । vajriṇaṁ māṁ vijānīhi viramāsyāḥ prabādhanāt ॥

केश्युवाच । विसृजस्व त्वमेवैनां शक्रैषा प्रार्थिता मया । क्षमं ते जीवतो गन्तुं स्वपुरं पाकशासन ॥

keśy uvāca । visr̥jasva tvam evaināṁ śakraiṣā prārthitā mayā । kṣamaṁ te jīvato gantuṁ svapuraṁ pākaśāsana ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्रवधाय वै । तामापतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज्रेण वासवः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktvā gadāṁ keśī cikṣependravadhāya vai । tām āpatantīṁ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ ॥

अथास्य शैलशिखरं केशी क्रुद्धो व्यवासृजत् । तदापतन्तं संप्रेक्ष्य शैलशृङ्गं शतक्रतुः । बिभेद राजन्वज्रेण भुवि तन्निपपात ह ॥

athāsya śailaśikharaṁ keśī kruddho vyavāsr̥jat । tad āpatantaṁ saṁprekṣya śailaśr̥ṅgaṁ śatakratuḥ । bibheda rājan vajreṇa bhuvi tan nipapāta ha ॥

पतता तु तदा केशी तेन शृङ्गेण ताडितः । हित्वा कन्यां महाभागां प्राद्रवद्भृशपीडितः ॥

patatā tu tadā keśī tena śr̥ṅgeṇa tāḍitaḥ । hitvā kanyāṁ mahābhāgāṁ prādravad bhr̥śapīḍitaḥ ॥

अपयातेऽसुरे तस्मिंस्तां कन्यां वासवोऽब्रवीत् । कासि कस्यासि किं चेह कुरुषे त्वं शुभानने ॥

apayāte ’sure tasmiṁs tāṁ kanyāṁ vāsavo ’bravīt । kāsi kasyāsi kiṁ ceha kuruṣe tvaṁ śubhānane ॥

कन्योवाच । अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता । भगिनी दैत्यसेना मे सा पूर्वं केशिना हृता ॥

kanyovāca । ahaṁ prajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā । bhaginī daityasenā me sā pūrvaṁ keśinā hr̥tā ॥

सहैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम् । आगच्छावेह रत्यर्थमनुज्ञाप्य प्रजापतिम् ॥

sahaivāvāṁ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam । āgacchāveha ratyartham anujñāpya prajāpatim ॥

नित्यं चावां प्रार्थयते हर्तुं केशी महासुरः । इच्छत्येनं दैत्यसेना न त्वहं पाकशासन ॥

nityaṁ cāvāṁ prārthayate hartuṁ keśī mahāsuraḥ । icchaty enaṁ daityasenā na tv ahaṁ pākaśāsana ॥

सा हृता तेन भगवन्मुक्ताहं त्वद्बलेन तु । त्वया देवेन्द्र निर्दिष्टं पतिमिच्छामि दुर्जयम् ॥

sā hr̥tā tena bhagavan muktāhaṁ tvadbalena tu । tvayā devendra nirdiṣṭaṁ patim icchāmi durjayam ॥

इन्द्र उवाच । मम मातृष्वसेया त्वं माता दाक्षायणी मम । आख्यातं त्वहमिच्छामि स्वयमात्मबलं त्वया ॥

indra uvāca । mama mātr̥ṣvaseyā tvaṁ mātā dākṣāyaṇī mama । ākhyātaṁ tv aham icchāmi svayam ātmabalaṁ tvayā ॥

कन्योवाच । अबलाहं महाबाहो पतिस्तु बलवान्मम । वरदानात्पितुर्भावी सुरासुरनमस्कृतः ॥

kanyovāca । abalāhaṁ mahābāho patis tu balavān mama । varadānāt pitur bhāvī surāsuranamaskr̥taḥ ॥

इन्द्र उवाच । कीदृशं वै बलं देवि पत्युस्तव भविष्यति । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तव वाक्यमनिन्दिते ॥

indra uvāca । kīdr̥śaṁ vai balaṁ devi patyus tava bhaviṣyati । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tava vākyam anindite ॥

कन्योवाच । देवदानवयक्षाणां किंनरोरगरक्षसाम् । जेता स दृष्टो दुष्टानां महावीर्यो महाबलः ॥

kanyovāca । devadānavayakṣāṇāṁ kiṁnaroragarakṣasām । jetā sa dr̥ṣṭo duṣṭānāṁ mahāvīryo mahābalaḥ ॥

यस्तु सर्वाणि भूतानि त्वया सह विजेष्यति । स हि मे भविता भर्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्धनः ॥

yas tu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati । sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । इन्द्रस्तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितोऽचिन्तयद्भृशम् । अस्या देव्याः पतिर्नास्ति यादृशं संप्रभाषते ॥

mārkaṇḍeya uvāca । indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito ’cintayad bhr̥śam । asyā devyāḥ patir nāsti yādr̥śaṁ saṁprabhāṣate ॥

अथापश्यत्स उदये भास्करं भास्करद्युतिः । सोमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम् ॥

athāpaśyat sa udaye bhāskaraṁ bhāskaradyutiḥ । somaṁ caiva mahābhāgaṁ viśamānaṁ divākaram ॥

अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रमेव च । देवासुरं च संग्रामं सोऽपश्यदुदये गिरौ ॥

amāvāsyāṁ saṁpravr̥ttaṁ muhūrtaṁ raudram eva ca । devāsuraṁ ca saṁgrāmaṁ so ’paśyad udaye girau ॥

लोहितैश्च घनैर्युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः । अपश्यल्लोहितोदं च भगवान्वरुणालयम् ॥

lohitaiś ca ghanair yuktāṁ pūrvāṁ saṁdhyāṁ śatakratuḥ । apaśyal lohitodaṁ ca bhagavān varuṇālayam ॥

भृगुभिश्चाङ्गिरोभिश्च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः । हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम् ॥

bhr̥gubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṁ mantraiḥ pr̥thagvidhaiḥ । havyaṁ gr̥hītvā vahniṁ ca praviśantaṁ divākaram ॥

पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यमुपस्थितम् । तथा धर्मगतं रौद्रं सोमं सूर्यगतं च तम् ॥

parva caiva caturviṁśaṁ tadā sūryam upasthitam । tathā dharmagataṁ raudraṁ somaṁ sūryagataṁ ca tam ॥

समालोक्यैकतामेव शशिनो भास्करस्य च । समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रो व्यचिन्तयत् ॥

samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca । samavāyaṁ tu taṁ raudraṁ dr̥ṣṭvā śakro vyacintayat ॥

एष रौद्रश्च संघातो महान्युक्तश्च तेजसा । सोमस्य वह्निसूर्याभ्यामद्भुतोऽयं समागमः । जनयेद्यं सुतं सोमः सोऽस्या देव्याः पतिर्भवेत् ॥

eṣa raudraś ca saṁghāto mahān yuktaś ca tejasā । somasya vahnisūryābhyām adbhuto ’yaṁ samāgamaḥ । janayed yaṁ sutaṁ somaḥ so ’syā devyāḥ patir bhavet ॥

अग्निश्चैतैर्गुणैर्युक्तः सर्वैरग्निश्च देवता । एष चेज्जनयेद्गर्भं सोऽस्या देव्याः पतिर्भवेत् ॥

agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā । eṣa cej janayed garbhaṁ so ’syā devyāḥ patir bhavet ॥

एवं संचिन्त्य भगवान्ब्रह्मलोकं तदा गतः । गृहीत्वा देवसेनां तामवन्दत्स पितामहम् । उवाच चास्या देव्यास्त्वं साधु शूरं पतिं दिश ॥

evaṁ saṁcintya bhagavān brahmalokaṁ tadā gataḥ । gr̥hītvā devasenāṁ tām avandat sa pitāmaham । uvāca cāsyā devyās tvaṁ sādhu śūraṁ patiṁ diśa ॥

ब्रह्मोवाच । यथैतच्चिन्तितं कार्यं त्वया दानवसूदन । तथा स भविता गर्भो बलवानुरुविक्रमः ॥

brahmovāca । yathaitac cintitaṁ kāryaṁ tvayā dānavasūdana । tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ ॥

स भविष्यति सेनानीस्त्वया सह शतक्रतो । अस्या देव्याः पतिश्चैव स भविष्यति वीर्यवान् ॥

sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato । asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān ॥

मार्कण्डेय उवाच । एतच्छ्रुत्वा नमस्तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया । तत्राभ्यगच्छद्देवेन्द्रो यत्र देवर्षयोऽभवन् । वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । etac chrutvā namas tasmai kr̥tvāsau saha kanyayā । tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo ’bhavan । vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ ॥

भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाध्वरे । पिपासवो ययुर्देवाः शतक्रतुपुरोगमाः ॥

bhāgārthaṁ tapasopāttaṁ teṣāṁ somaṁ tathādhvare । pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ ॥

इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने । जुहुवुस्ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम् ॥

iṣṭiṁ kr̥tvā yathānyāyaṁ susamiddhe hutāśane । juhuvus te mahātmāno havyaṁ sarvadivaukasām ॥

समाहूतो हुतवहः सोऽद्भुतः सूर्यमण्डलात् । विनिःसृत्याययौ वह्निर्वाग्यतो विधिवत्प्रभुः । आगम्याहवनीयं वै तैर्द्विजैर्मन्त्रतो हुतम् ॥

samāhūto hutavahaḥ so ’dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt । viniḥsr̥tyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ । āgamyāhavanīyaṁ vai tair dvijair mantrato hutam ॥

स तत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्य हुताशनः । ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम् ॥

sa tatra vividhaṁ havyaṁ pratigr̥hya hutāśanaḥ । r̥ṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām ॥

निष्क्रामंश्चाप्यपश्यत्स पत्नीस्तेषां महात्मनाम् । स्वेष्वाश्रमेषूपविष्टाः स्नायन्तीश्च यथासुखम् ॥

niṣkrāmaṁś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṁ mahātmanām । sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham ॥

रुक्मवेदिनिभास्तास्तु चन्द्रलेखा इवामलाः । हुताशनार्चिप्रतिमाः सर्वास्तारा इवाद्भुताः ॥

rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ । hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ ॥

स तद्गतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः । पत्नीर्दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ ॥

sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ । patnīr dr̥ṣṭvā dvijendrāṇāṁ vahniḥ kāmavaśaṁ yayau ॥

स भूयश्चिन्तयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत् । साध्वीः पत्नीर्द्विजेन्द्राणामकामाः कामयाम्यहम् ॥

sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṁ kṣubhito ’smi yat । sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham ॥

नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाप्यनिमित्ततः । गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात्पश्याम्यभीक्ष्णशः ॥

naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṁ spraṣṭuṁ vāpy animittataḥ । gārhapatyaṁ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ ॥

संस्पृशन्निव सर्वास्ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः । पश्यमानश्च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः ॥

saṁspr̥śann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ । paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṁ samāśritaḥ ॥

निरुष्य तत्र सुचिरमेवं वह्निर्वशं गतः । मनस्तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः ॥

niruṣya tatra suciram evaṁ vahnir vaśaṁ gataḥ । manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ ॥

कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे सुनिश्चितः । अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणामग्निर्वनमुपागतः ॥

kāmasaṁtaptahr̥dayo dehatyāge suniścitaḥ । alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ ॥

स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमं कामयत्तदा । सा तस्य छिद्रमन्वैच्छच्चिरात्प्रभृति भामिनी । अप्रमत्तस्य देवस्य न चापश्यदनिन्दिता ॥

svāhā taṁ dakṣaduhitā prathamaṁ kāmayat tadā । sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhr̥ti bhāminī । apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā ॥

सा तं ज्ञात्वा यथावत्तु वह्निं वनमुपागतम् । तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयामास भामिनी ॥

sā taṁ jñātvā yathāvat tu vahniṁ vanam upāgatam । tattvataḥ kāmasaṁtaptaṁ cintayām āsa bhāminī ॥

अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम् । कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम् । एवं कृते प्रीतिरस्य कामावाप्तिश्च मे भवेत् ॥

ahaṁ saptarṣipatnīnāṁ kr̥tvā rūpāṇi pāvakam । kāmayiṣyāmi kāmārtaṁ tāsāṁ rūpeṇa mohitam । evaṁ kr̥te prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet ॥