Adhyāya 212

मार्कण्डेय उवाच । आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया । भूपतिर्भुवभर्ता च जनयत्पावकं परम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā । bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṁ param ॥

भूतानां चापि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् । आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु ॥

bhūtānāṁ cāpi sarveṣāṁ yaṁ prāhuḥ pāvakaṁ patim । ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu ॥

महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः । भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥

mahatāṁ caiva bhūtānāṁ sarveṣām iha yaḥ patiḥ । bhagavān sa mahātejā nityaṁ carati pāvakaḥ ॥

अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते । हुतं वहति यो हव्यमस्य लोकस्य पावकः ॥

agnir gr̥hapatir nāma nityaṁ yajñeṣu pūjyate । hutaṁ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ ॥

अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः । भूपतिर्भुवभर्ता च महतः पतिरुच्यते ॥

apāṁ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ । bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate ॥

दहन्मृतानि भूतानि तस्याग्निर्भरतोऽभवत् । अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु ॥

dahan mr̥tāni bhūtāni tasyāgnir bharato ’bhavat । agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu ॥

आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात् । देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम् ॥

āyāntaṁ niyataṁ dr̥ṣṭvā praviveśārṇavaṁ bhayāt । devās taṁ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam ॥

दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत् । देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः । अथर्वन्गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे ॥

dr̥ṣṭvā tv agnir atharvāṇaṁ tato vacanam abravīt । devānāṁ vaha havyaṁ tvam ahaṁ vīra sudurbalaḥ । atharvan gaccha madhvakṣaṁ priyam etat kuruṣva me ॥

प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत् । मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत् ॥

preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṁ deśaṁ tato ’gamat । matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt ॥

भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम् । अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः ॥

bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām । atharvāṇaṁ tathā cāpi havyavāho ’bravīd vacaḥ ॥

अनुनीयमानोऽपि भृशं देववाक्याद्धि तेन सः । नैच्छद्वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत् ॥

anunīyamāno ’pi bhr̥śaṁ devavākyād dhi tena saḥ । naicchad voḍhuṁ haviḥ sarvaṁ śarīraṁ ca samatyajat ॥

स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा । भूमिं स्पृष्ट्वासृजद्धातून्पृथक्पृथगतीव हि ॥

sa tac charīraṁ saṁtyajya praviveśa dharāṁ tadā । bhūmiṁ spr̥ṣṭvāsr̥jad dhātūn pr̥thak pr̥thag atīva hi ॥

आस्यात्सुगन्धि तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च । श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान्मरकतं तथा ॥

āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca । śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṁ tasya pittān marakataṁ tathā ॥

यकृत्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेव बभुः प्रजाः । नखास्तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम् । शरीराद्विविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप ॥

yakr̥t kr̥ṣṇāyasaṁ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ । nakhās tasyābhrapaṭalaṁ śirājālāni vidrumam । śarīrād vividhāś cānye dhātavo ’syābhavan nr̥pa ॥

एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः । भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा ॥

evaṁ tyaktvā śarīraṁ tu parame tapasi sthitaḥ । bhr̥gvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā ॥

भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी । दृष्ट्वा ऋषीन्भयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम् ॥

bhr̥śaṁ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī । dr̥ṣṭvā r̥ṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam ॥

तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम् । अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरर्षयः ॥

tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam । arcayām āsur evainam atharvāṇaṁ surarṣayaḥ ॥

अथर्वा त्वसृजल्लोकानात्मनालोक्य पावकम् । मिषतां सर्वभूतानामुन्ममाथ महार्णवम् ॥

atharvā tv asr̥jal lokān ātmanālokya pāvakam । miṣatāṁ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam ॥

एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा । आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥

evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā । āhūtaḥ sarvabhūtānāṁ havyaṁ vahati sarvadā ॥

एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून् । विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै ॥

evaṁ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn । vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai ॥

सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती । गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर्गण्डसाह्वया ॥

sindhuvarjaṁ pañca nadyo devikātha sarasvatī । gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā ॥

चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस्तथा । ताम्रावती वेत्रवती नद्यस्तिस्रोऽथ कौशिकी ॥

carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā । tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro ’tha kauśikī ॥

तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा । वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत ॥

tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā । veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata ॥

भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा । कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च । एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥

bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā । kr̥ṣṇā ca kr̥ṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca । etā nadyas tu dhiṣṇyānāṁ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ ॥

अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः । यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव च ॥

adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ । yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca ॥

अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः । अत्रिः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत् । तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः ॥

atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ । atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat । tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ ॥

एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो मया । अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः ॥

evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te ’gnayo mayā । aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ ॥

अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् । तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येष हुताशनः ॥

adbhutasya tu māhātmyaṁ yathā vedeṣu kīrtitam । tādr̥śaṁ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ ॥

एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः । बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्यथा ॥

eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo ’ṅgirāḥ । bahudhā niḥsr̥taḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā ॥

इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया । पावितो विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम् ॥

ity eṣa vaṁśaḥ sumahān agnīnāṁ kīrtito mayā । pāvito vividhair mantrair havyaṁ vahati dehinām ॥