Adhyāya 211

मार्कण्डेय उवाच । गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पावकः । अग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति । भरत्येष प्रजाः सर्वास्ततो भरत उच्यते ॥

mārkaṇḍeya uvāca । gurubhir niyamair yukto bharato nāma pāvakaḥ । agniḥ puṣṭimatir nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṁ prayacchati । bharaty eṣa prajāḥ sarvās tato bharata ucyate ॥

अग्निर्यस्तु शिवो नाम शक्तिपूजापरश्च सः । दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः ॥

agnir yas tu śivo nāma śaktipūjāparaś ca saḥ । duḥkhārtānāṁ sa sarveṣāṁ śivakr̥t satataṁ śivaḥ ॥

तपसस्तु फलं दृष्ट्वा संप्रवृद्धं तपो महत् । उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः ॥

tapasas tu phalaṁ dr̥ṣṭvā saṁpravr̥ddhaṁ tapo mahat । uddhartukāmo matimān putro jajñe puraṁdaraḥ ॥

ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यते । अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यमकारयत् ॥

ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so ’gnir bhūteṣu lakṣyate । agniś cāpi manur nāma prājāpatyam akārayat ॥

शंभुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम् ॥

śaṁbhum agnim atha prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ । āvasathyaṁ dvijāḥ prāhur dīptam agniṁ mahāprabham ॥

ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान् । अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतानिह ॥

ūrjaskarān havyavāhān suvarṇasadr̥śaprabhān । agnis tapo hy ajanayat pañca yajñasutān iha ॥

प्रशान्तेऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः । असुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान् ॥

praśānte ’gnir mahābhāga pariśrānto gavāṁpatiḥ । asurāñ janayan ghorān martyāṁś caiva pr̥thagvidhān ॥

तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिरासृजत् । बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥

tapasaś ca manuṁ putraṁ bhānuṁ cāpy aṅgirāsr̥jat । br̥hadbhānuṁ tu taṁ prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ ॥

भानोर्भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सोमजा । असृजेतां तु षट्पुत्राञ्शृणु तासां प्रजाविधिम् ॥

bhānor bhāryā suprajā tu br̥hadbhāsā tu somajā । asr̥jetāṁ tu ṣaṭ putrāñ śr̥ṇu tāsāṁ prajāvidhim ॥

दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति । तमग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम् ॥

durbalānāṁ tu bhūtānāṁ tanuṁ yaḥ saṁprayacchati । tam agniṁ baladaṁ prāhuḥ prathamaṁ bhānutaḥ sutam ॥

यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणः । अग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुतः सुतः ॥

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ । agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ ॥

दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते । विष्णुर्नामेह योऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सोऽङ्गिराः ॥

darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate । viṣṇur nāmeha yo ’gnis tu dhr̥timān nāma so ’ṅgirāḥ ॥

इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम् । अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः ॥

indreṇa sahitaṁ yasya havir āgrayaṇaṁ smr̥tam । agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ ॥

चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः । चतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोरेवान्वयस्तु सः ॥

cāturmāsyeṣu nityānāṁ haviṣāṁ yo niragrahaḥ । caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ ॥

निशां त्वजनयत्कन्यामग्नीषोमावुभौ तथा । मनोरेवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ॥

niśāṁ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā । manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān ॥

पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः । पर्जन्यसहितः श्रीमानग्निर्वैश्वानरस्तु सः ॥

pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ । parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ ॥

अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते । सोऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः । ततः स्विष्टं भवेदाज्यं स्विष्टकृत्परमः स्मृतः ॥

asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate । so ’gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ । tataḥ sviṣṭaṁ bhaved ājyaṁ sviṣṭakr̥t paramaḥ smr̥taḥ ॥

कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता । कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ॥

kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā । karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ ॥

प्राणमाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् । तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥

prāṇam āśritya yo dehaṁ pravartayati dehinām । tasya saṁnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ ॥

शुक्लकृष्णगतिर्देवो यो बिभर्ति हुताशनम् । अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः ॥

śuklakr̥ṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam । akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṁ kartā krodhāśritas tu saḥ ॥

कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा । अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः ॥

kapilaṁ paramarṣiṁ ca yaṁ prāhur yatayaḥ sadā । agniḥ sa kapilo nāma sāṁkhyayogapravartakaḥ ॥

अग्निर्यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा । कर्मस्विह विचित्रेषु सोऽग्रणीर्वह्निरुच्यते ॥

agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā । karmasv iha vicitreṣu so ’graṇīr vahnir ucyate ॥

इमानन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितान्भुवि । अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुल्बणान् ॥

imān anyān samasr̥jat pāvakān prathitān bhuvi । agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān ॥

संस्पृशेयुर्यदान्योन्यं कथंचिद्वायुनाग्नयः । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये ॥

saṁspr̥śeyur yadānyonyaṁ kathaṁ cid vāyunāgnayaḥ । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai śucaye ’gnaye ॥

दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किल । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये ॥

dakṣiṇāgnir yadā dvābhyāṁ saṁsr̥jeta tadā kila । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai vītaye ’gnaye ॥

यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेऽग्नये ॥

yady agnayo hi spr̥śyeyur niveśasthā davāgninā । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā tu śucaye ’gnaye ॥

अग्निं रजस्वला चेत्स्त्री संस्पृशेदग्निहोत्रिकम् । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या दस्युमतेऽग्नये ॥

agniṁ rajasvalā cet strī saṁspr̥śed agnihotrikam । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā dasyumate ’gnaye ॥

मृतः श्रूयेत यो जीवन्परेयुः पशवो यथा । इष्टिरष्टाकपालेन कर्तव्याभिमतेऽग्नये ॥

mr̥taḥ śrūyeta yo jīvan pareyuḥ paśavo yathā । iṣṭir aṣṭākapālena kartavyābhimate ’gnaye ॥

आर्तो न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या स्यादुत्तराग्नये ॥

ārto na juhuyād agniṁ trirātraṁ yas tu brāhmaṇaḥ । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā syād uttarāgnaye ॥

दर्शं च पौर्णमासं च यस्य तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम् । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये ॥

darśaṁ ca paurṇamāsaṁ ca yasya tiṣṭhet pratiṣṭhitam । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā pathikr̥te ’gnaye ॥

सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदग्निहोत्रिकम् । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये ॥

sūtikāgnir yadā cāgniṁ saṁspr̥śed agnihotrikam । iṣṭir aṣṭākapālena kāryā cāgnimate ’gnaye ॥