Adhyāya 209

मार्कण्डेय उवाच । बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याभूद्या यशस्विनी । अग्नीन्साजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । br̥haspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī । agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṁ cāpi putrikām ॥

आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविषाज्यं विधीयते । सोऽग्निर्बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर्नाम महाप्रभः ॥

āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṁ vidhīyate । so ’gnir br̥haspateḥ putraḥ śaṁyur nāma mahāprabhaḥ ॥

चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्यामश्वमेधेऽग्रजः पशुः । दीप्तो ज्वालैरनेकाभैरग्निरेकोऽथ वीर्यवान् ॥

cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe ’grajaḥ paśuḥ । dīpto jvālair anekābhair agnir eko ’tha vīryavān ॥

शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा । अग्निस्तस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः ॥

śaṁyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā । agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ ॥

प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे । अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥

prathamenājyabhāgena pūjyate yo ’gnir adhvare । agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate ॥

पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम् । भरतो नामतः सोऽग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥

paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṁ sruvodyatam । bharato nāmataḥ so ’gnir dvitīyaḥ śaṁyutaḥ sutaḥ ॥

तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरतः पतिः । भरतस्तु सुतस्तस्य भरत्येका च पुत्रिका ॥

tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṁ sa bharataḥ patiḥ । bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā ॥

भरतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजापतेः । महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम ॥

bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ । mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama ॥

भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः । प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः ॥

bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraś ca piṇḍadaḥ । prāhur ājyena tasyejyāṁ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ ॥

हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते । रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते ॥

haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate । rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate ॥

सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत् । आग्नेयमानयन्नित्यमाह्वानेष्वेष कथ्यते ॥

sarayvāṁ janayat siddhiṁ bhānuṁ bhābhiḥ samāvr̥ṇot । āgneyam ānayan nityam āhvāneṣv eṣa kathyate ॥

यस्तु न च्यवते नित्यं यशसा वर्चसा श्रिया । अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम् ॥

yas tu na cyavate nityaṁ yaśasā varcasā śriyā । agnir niścyavano nāma pr̥thivīṁ stauti kevalam ॥

विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन् । विपापोऽग्निः सुतस्तस्य सत्यः समयकर्मसु ॥

vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan । vipāpo ’gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu ॥

आक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् । अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः ॥

ākrośatāṁ hi bhūtānāṁ yaḥ karoti hi niṣkr̥tim । agniḥ sa niṣkr̥tir nāma śobhayaty abhisevitaḥ ॥

अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः । तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः स रुजस्करः ॥

anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṁ janāḥ । tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ ॥

यस्तु विश्वस्य जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति । तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम् ॥

yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati । taṁ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam ॥

अन्तराग्निः श्रितो यो हि भुक्तं पचति देहिनाम् । स यज्ञे विश्वभुङ्नाम सर्वलोकेषु भारत ॥

antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṁ pacati dehinām । sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata ॥

ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलव्रतः । ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम् ॥

brahmacārī yatātmā ca satataṁ vipulavrataḥ । brāhmaṇāḥ pūjayanty enaṁ pākayajñeṣu pāvakam ॥

प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया । तस्मिन्सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकर्तृभिः ॥

prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā । tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartr̥bhiḥ ॥

वडवामुखः पिबत्यम्भो योऽसौ परमदारुणः । ऊर्ध्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु सः ॥

vaḍavāmukhaḥ pibaty ambho yo ’sau paramadāruṇaḥ । ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ ॥

उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते । ततः स्विष्टं भवेदाज्यं स्विष्टकृत्परमः स्मृतः ॥

udagdvāraṁ havir yasya gr̥he nityaṁ pradīyate । tataḥ sviṣṭaṁ bhaved ājyaṁ sviṣṭakr̥t paramaḥ smr̥taḥ ॥

यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति पावकः । क्रोधस्य तु रसो जज्ञे मन्यती चाथ पुत्रिका । स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति ॥

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ । krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā । svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati ॥

त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन । अतुल्यत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः ॥

tridive yasya sadr̥śo nāsti rūpeṇa kaś cana । atulyatvāt kr̥to devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ ॥

संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः । समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः ॥

saṁharṣād dhārayan krodhaṁ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ । samare nāśayec chatrūn amogho nāma pāvakaḥ ॥

उक्थो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः । महावाचं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः ॥

uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ । mahāvācaṁ tv ajanayat sakāmāśvaṁ hi yaṁ viduḥ ॥