Adhyāya 207

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम् । पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvemāṁ dharmasaṁyuktāṁ dharmarājaḥ kathāṁ śubhām । punaḥ papraccha tam r̥ṣiṁ mārkaṇḍeyaṁ tapasvinam ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा । नष्टेऽग्नौ हव्यमवहदग्निर्भूत्वा महानृषिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । katham agnir vanaṁ yātaḥ kathaṁ cāpy aṅgirāḥ purā । naṣṭe ’gnau havyam avahad agnir bhūtvā mahān r̥ṣiḥ ॥

अग्निर्यदा त्वेक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु । दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम् ॥

agnir yadā tv eka eva bahutvaṁ cāsya karmasu । dr̥śyate bhagavan sarvam etad icchāmi veditum ॥

कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत् । यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च ॥

kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto ’bhavat । yathā rudrāc ca saṁbhūto gaṅgāyāṁ kr̥ttikāsu ca ॥

एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवनन्दन । कौतूहलसमाविष्टो यथातथ्यं महामुने ॥

etad icchāmy ahaṁ tvattaḥ śrotuṁ bhārgavanandana । kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṁ mahāmune ॥

मार्कण्डेय उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yathā kruddho hutavahas tapas taptuṁ vanaṁ gataḥ ॥

यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गिराभवत् । संतापयन्स्वप्रभया नाशयंस्तिमिराणि च ॥

yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat । saṁtāpayan svaprabhayā nāśayaṁs timirāṇi ca ॥

आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् । तथा स भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं प्रकाशयन् ॥

āśramastho mahābhāgo havyavāhaṁ viśeṣayan । tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṁ prakāśayan ॥

तपश्चरंश्च हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा । भृशं ग्लानश्च तेजस्वी न स किंचित्प्रजज्ञिवान् ॥

tapaś caraṁś ca hutabhuk saṁtaptas tasya tejasā । bhr̥śaṁ glānaś ca tejasvī na sa kiṁ cit prajajñivān ॥

अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः । अन्योऽग्निरिह लोकानां ब्रह्मणा संप्रवर्तितः । अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः ॥

atha saṁcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ । anyo ’gnir iha lokānāṁ brahmaṇā saṁpravartitaḥ । agnitvaṁ vipranaṣṭaṁ hi tapyamānasya me tapaḥ ॥

कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः । अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम् ॥

katham agniḥ punar ahaṁ bhaveyam iti cintya saḥ । apaśyad agnival lokāṁs tāpayantaṁ mahāmunim ॥

सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः । शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः । विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु ॥

sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ । śīghram eva bhavasvāgnis tvaṁ punar lokabhāvanaḥ । vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṁsthānacāriṣu ॥

त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः । स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमोनुद ॥

tvam agne prathamaḥ sr̥ṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ । svasthānaṁ pratipadyasva śīghram eva tamonuda ॥

अग्निरुवाच । नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः । भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ॥

agnir uvāca । naṣṭakīrtir ahaṁ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ । bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṁ na tu māṁ janāḥ ॥

निक्षिपाम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव । भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च ॥

nikṣipāmy aham agnitvaṁ tvam agniḥ prathamo bhava । bhaviṣyāmi dvitīyo ’haṁ prājāpatyaka eva ca ॥

अङ्गिरा उवाच । कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः । मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा ॥

aṅgirā uvāca । kuru puṇyaṁ prajāsvargyaṁ bhavāgnis timirāpahaḥ । māṁ ca deva kuruṣvāgne prathamaṁ putram añjasā ॥

मार्कण्डेय उवाच । तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाकरोत् । राजन्बृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tac chrutvāṅgiraso vākyaṁ jātavedās tathākarot । rājan br̥haspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ ॥

ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेराङ्गिरसं सुतम् । उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत ॥

jñātvā prathamajaṁ taṁ tu vahner āṅgirasaṁ sutam । upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṁ tatra bhārata ॥

स तु पृष्टस्तदा देवैस्ततः कारणमब्रवीत् । प्रत्यगृह्णंस्तु देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा ॥

sa tu pr̥ṣṭas tadā devais tataḥ kāraṇam abravīt । pratyagr̥hṇaṁs tu devāś ca tad vaco ’ṅgirasas tadā ॥

अत्र नानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान् । कर्मभिर्बहुभिः ख्यातान्नानात्वं ब्राह्मणेष्विह ॥

atra nānāvidhān agnīn pravakṣyāmi mahāprabhān । karmabhir bahubhiḥ khyātān nānātvaṁ brāhmaṇeṣv iha ॥