Adhyāya 206

व्याध उवाच । एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजवरोत्तम । अभिप्रसादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम् ॥

vyādha uvāca । evaṁ śapto ’ham r̥ṣiṇā tadā dvijavarottama । abhiprasādayam r̥ṣiṁ girā vākyaviśāradam ॥

अजानता मयाकार्यमिदमद्य कृतं मुने । क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति ॥

ajānatā mayākāryam idam adya kr̥taṁ mune । kṣantum arhasi tat sarvaṁ prasīda bhagavann iti ॥

ऋषिरुवाच । नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम् । आनृशंस्यादहं किंचित्कर्तानुग्रहमद्य ते ॥

r̥ṣir uvāca । nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṁśayam । ānr̥śaṁsyād ahaṁ kiṁ cit kartānugraham adya te ॥

शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्यसि । मातापित्रोश्च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ॥

śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hy asi । mātāpitroś ca śuśrūṣāṁ kariṣyasi na saṁśayaḥ ॥

तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि । जातिस्मरश्च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि । शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर्द्विजः ॥

tayā śuśrūṣayā siddhiṁ mahatīṁ samavāpsyasi । jātismaraś ca bhavitā svargaṁ caiva gamiṣyasi । śāpakṣayānte nirvr̥tte bhavitāsi punar dvijaḥ ॥

व्याध उवाच । एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्युग्रतेजसा । प्रसादश्च कृतस्तेन ममैवं द्विपदां वर ॥

vyādha uvāca । evaṁ śaptaḥ purā tena r̥ṣiṇāsmy ugratejasā । prasādaś ca kr̥tas tena mamaivaṁ dvipadāṁ vara ॥

शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम । आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥

śaraṁ coddhr̥tavān asmi tasya vai dvijasattama । āśramaṁ ca mayā nīto na ca prāṇair vyayujyata ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराभवत् । अभितश्चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yathā mama purābhavat । abhitaś cāpi gantavyaṁ mayā svargaṁ dvijottama ॥

ब्राह्मण उवाच । एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च । प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि । दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिमात्मनः ॥

brāhmaṇa uvāca । evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca । prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṁ kartum arhasi । duṣkaraṁ hi kr̥taṁ tāta jānatā jātim ātmanaḥ ॥

कर्मदोषश्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै । कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोऽसि भविता द्विजः । सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥

karmadoṣaś ca vai vidvann ātmajātikr̥tena vai । kaṁ cit kālaṁ mr̥ṣyatāṁ vai tato ’si bhavitā dvijaḥ । sāṁprataṁ ca mato me ’si brāhmaṇo nātra saṁśayaḥ ॥

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥

brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu । dāmbhiko duṣkr̥taprāyaḥ śūdreṇa sadr̥śo bhavet ॥

यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः । तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः ॥

yas tu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ । taṁ brāhmaṇam ahaṁ manye vr̥ttena hi bhaved dvijaḥ ॥

कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्नोति दारुणाम् । क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम ॥

karmadoṣeṇa viṣamāṁ gatim āpnoti dāruṇām । kṣīṇadoṣam ahaṁ manye cābhitas tvāṁ narottama ॥

कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः । लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥

kartum arhasi notkaṇṭhāṁ tvadvidhā hy aviṣādinaḥ । lokavr̥ttāntavr̥ttajñā nityaṁ dharmaparāyaṇāḥ ॥

व्याध उवाच । प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत् ॥

vyādha uvāca । prajñayā mānasaṁ duḥkhaṁ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ । etad vijñānasāmarthyaṁ na bālaiḥ samatāṁ vrajet ॥

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः ॥

aniṣṭasaṁprayogāc ca viprayogāt priyasya ca । mānuṣā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ ॥

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥

guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca । sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṁ hi vidyate ॥

अनिष्टेनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते । ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम् । शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते ॥

aniṣṭenānvitaṁ paśyaṁs tathā kṣipraṁ virajyate । tataś ca pratikurvanti yadi paśyanty upakramam । śocato na bhavet kiṁ cit kevalaṁ paritapyate ॥

परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्युभयं नराः । त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ॥

parityajanti ye duḥkhaṁ sukhaṁ vāpy ubhayaṁ narāḥ । ta eva sukham edhante jñānatr̥ptā manīṣiṇaḥ ॥

असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः । असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम् । न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥

asaṁtoṣaparā mūḍhāḥ saṁtoṣaṁ yānti paṇḍitāḥ । asaṁtoṣasya nāsty antas tuṣṭis tu paramaṁ sukham । na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṁ gatim ॥

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम् । मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥

na viṣāde manaḥ kāryaṁ viṣādo viṣam uttamam । mārayaty akr̥taprajñaṁ bālaṁ kruddha ivoragaḥ ॥

यं विषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते । तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥

yaṁ viṣādo ’bhibhavati viṣame samupasthite । tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate ॥

अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम् । न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम् ॥

avaśyaṁ kriyamāṇasya karmaṇo dr̥śyate phalam । na hi nirvedam āgamya kiṁ cit prāpnoti śobhanam ॥

अथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे । अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥

athāpy upāyaṁ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe । aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet ॥

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः । न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥

bhūteṣv abhāvaṁ saṁcintya ye tu buddheḥ paraṁ gatāḥ । na śocanti kr̥taprajñāḥ paśyantaḥ paramāṁ gatim ॥

न शोचामि च वै विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽस्म्यहम् । एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम ॥

na śocāmi ca vai vidvan kālākāṅkṣī sthito ’smy aham । etair nidarśanair brahman nāvasīdāmi sattama ॥

ब्राह्मण उवाच । कृतप्रज्ञोऽसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव । नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तोऽसि धर्मवित् ॥

brāhmaṇa uvāca । kr̥taprajño ’si medhāvī buddhiś ca vipulā tava । nāhaṁ bhavantaṁ śocāmi jñānatr̥pto ’si dharmavit ॥

आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वा परिरक्षतु । अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर ॥

āpr̥cche tvāṁ svasti te ’stu dharmas tvā parirakṣatu । apramādas tu kartavyo dharme dharmabhr̥tāṁ vara ॥

मार्कण्डेय उवाच । बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह । प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । bāḍham ity eva taṁ vyādhaḥ kr̥tāñjalir uvāca ha । pradakṣiṇam atho kr̥tvā prasthito dvijasattamaḥ ॥

स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा । मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ॥

sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṁ śuśrūṣāṁ kr̥tavāṁs tadā । mātāpitr̥bhyāṁ vr̥ddhābhyāṁ yathānyāyaṁ susaṁśitaḥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर । पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ nikhilena yudhiṣṭhira । pr̥ṣṭavān asi yaṁ tāta dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ vara ॥

पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम । मातापित्रोश्च शुश्रूषा व्याधे धर्मश्च कीर्तितः ॥

pativratāyā māhātmyaṁ brāhmaṇasya ca sattama । mātāpitroś ca śuśrūṣā vyādhe dharmaś ca kīrtitaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम् । सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atyadbhutam idaṁ brahman dharmākhyānam anuttamam । sarvadharmabhr̥tāṁ śreṣṭha kathitaṁ dvijasattama ॥

सुखश्रव्यतया विद्वन्मुहूर्तमिव मे गतम् । न हि तृप्तोऽस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम् ॥

sukhaśravyatayā vidvan muhūrtam iva me gatam । na hi tr̥pto ’smi bhagavañ śr̥ṇvāno dharmam uttamam ॥