Adhyāya 205

मार्कण्डेय उवाच । गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितरावुभौ । पुनरेव स धर्मात्मा व्याधो ब्राह्मणमब्रवीत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāv ubhau । punar eva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇam abravīt ॥

प्रवृत्तचक्षुर्जातोऽस्मि संपश्य तपसो बलम् । यदर्थमुक्तोऽसि तया गच्छस्व मिथिलामिति ॥

pravr̥ttacakṣur jāto ’smi saṁpaśya tapaso balam । yadartham ukto ’si tayā gacchasva mithilām iti ॥

पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया । मिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ॥

patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā । mithilāyāṁ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati ॥

ब्राह्मण उवाच । पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत । संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मतः ॥

brāhmaṇa uvāca । pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata । saṁsmr̥tya vākyaṁ dharmajña guṇavān asi me mataḥ ॥

व्याध उवाच । यत्तदा त्वं द्विजश्रेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो । दृष्टमेतत्तया सम्यगेकपत्न्या न संशयः ॥

vyādha uvāca । yat tadā tvaṁ dvijaśreṣṭha tayokto māṁ prati prabho । dr̥ṣṭam etat tayā samyag ekapatnyā na saṁśayaḥ ॥

त्वदनुग्रहबुद्ध्या तु विप्रैतद्दर्शितं मया । वाक्यं च शृणु मे तात यत्ते वक्ष्ये हितं द्विज ॥

tvadanugrahabuddhyā tu vipraitad darśitaṁ mayā । vākyaṁ ca śr̥ṇu me tāta yat te vakṣye hitaṁ dvija ॥

त्वया विनिकृता माता पिता च द्विजसत्तम । अनिसृष्टोऽसि निष्क्रान्तो गृहात्ताभ्यामनिन्दित । वेदोच्चारणकार्यार्थमयुक्तं तत्त्वया कृतम् ॥

tvayā vinikr̥tā mātā pitā ca dvijasattama । anisr̥ṣṭo ’si niṣkrānto gr̥hāt tābhyām anindita । vedoccāraṇakāryārtham ayuktaṁ tat tvayā kr̥tam ॥

तव शोकेन वृद्धौ तावन्धौ जातौ तपस्विनौ । तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्वा धर्मोऽत्यगान्महान् ॥

tava śokena vr̥ddhau tāv andhau jātau tapasvinau । tau prasādayituṁ gaccha mā tvā dharmo ’tyagān mahān ॥

तपस्वी त्वं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा । सर्वमेतदपार्थं ते क्षिप्रं तौ संप्रसादय ॥

tapasvī tvaṁ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā । sarvam etad apārthaṁ te kṣipraṁ tau saṁprasādaya ॥

श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन्नान्यथा कर्तुमर्हसि । गम्यतामद्य विप्रर्षे श्रेयस्ते कथयाम्यहम् ॥

śraddadhasva mama brahman nānyathā kartum arhasi । gamyatām adya viprarṣe śreyas te kathayāmy aham ॥

ब्राह्मण उवाच । यदेतदुक्तं भवता सर्वं सत्यमसंशयम् । प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ साध्वाचार गुणान्वित ॥

brāhmaṇa uvāca । yad etad uktaṁ bhavatā sarvaṁ satyam asaṁśayam । prīto ’smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita ॥

व्याध उवाच । दैवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्ममनुव्रतः । पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥

vyādha uvāca । daivatapratimo hi tvaṁ yas tvaṁ dharmam anuvrataḥ । purāṇaṁ śāśvataṁ divyaṁ duṣprāpam akr̥tātmabhiḥ ॥

अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर्हि पूजनम् । अतः परमहं धर्मं नान्यं पश्यामि कंचन ॥

atandritaḥ kuru kṣipraṁ mātāpitror hi pūjanam । ataḥ param ahaṁ dharmaṁ nānyaṁ paśyāmi kaṁ cana ॥

ब्राह्मण उवाच । इहाहमागतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया । ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः ॥

brāhmaṇa uvāca । ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṁgataṁ tvayā । īdr̥śā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ ॥

एको नरसहस्रेषु धर्मविद्विद्यते न वा । प्रीतोऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषोत्तम ॥

eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā । prīto ’smi tava satyena bhadraṁ te puruṣottama ॥

पतमानो हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः । भवितव्यमथैवं च यद्दृष्टोऽसि मयानघ ॥

patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhr̥taḥ । bhavitavyam athaivaṁ ca yad dr̥ṣṭo ’si mayānagha ॥

राजा ययातिर्दौहित्रैः पतितस्तारितो यथा । सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता त्विह ॥

rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā । sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṁ bhavatā tv iha ॥

मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात्तव । नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ॥

mātāpitr̥bhyāṁ śuśrūṣāṁ kariṣye vacanāt tava । nākr̥tātmā vedayati dharmādharmaviniścayam ॥

दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता । न त्वां शूद्रमहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् । येन कर्मविपाकेन प्राप्तेयं शूद्रता त्वया ॥

durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā । na tvāṁ śūdram ahaṁ manye bhavitavyaṁ hi kāraṇam । yena karmavipākena prāpteyaṁ śūdratā tvayā ॥

एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते । कामया ब्रूहि मे तथ्यं सर्वं त्वं प्रयतात्मवान् ॥

etad icchāmi vijñātuṁ tattvena hi mahāmate । kāmayā brūhi me tathyaṁ sarvaṁ tvaṁ prayatātmavān ॥

व्याध उवाच । अनतिक्रमणीया हि ब्राह्मणा वै द्विजोत्तम । शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ ॥

vyādha uvāca । anatikramaṇīyā hi brāhmaṇā vai dvijottama । śr̥ṇu sarvam idaṁ vr̥ttaṁ pūrvadehe mamānagha ॥

अहं हि ब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मज । वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः । आत्मदोषकृतैर्ब्रह्मन्नवस्थां प्राप्तवानिमाम् ॥

ahaṁ hi brāhmaṇaḥ pūrvam āsaṁ dvijavarātmaja । vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṁ ca pāragaḥ । ātmadoṣakr̥tair brahmann avasthāṁ prāptavān imām ॥

कश्चिद्राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः । संसर्गाद्धनुषि श्रेष्ठस्ततोऽहमभवं द्विज ॥

kaś cid rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ । saṁsargād dhanuṣi śreṣṭhas tato ’ham abhavaṁ dvija ॥

एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः । सहितो योधमुख्यैश्च मन्त्रिभिश्च सुसंवृतः । ततोऽभ्यहन्मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति ॥

etasminn eva kāle tu mr̥gayāṁ nirgato nr̥paḥ । sahito yodhamukhyaiś ca mantribhiś ca susaṁvr̥taḥ । tato ’bhyahan mr̥gāṁs tatra subahūn āśramaṁ prati ॥

अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम । ताडितश्च मुनिस्तेन शरेणानतपर्वणा ॥

atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama । tāḍitaś ca munis tena śareṇānataparvaṇā ॥

भूमौ निपतितो ब्रह्मन्नुवाच प्रतिनादयन् । नापराध्याम्यहं किंचित्केन पापमिदं कृतम् ॥

bhūmau nipatito brahmann uvāca pratinādayan । nāparādhyāmy ahaṁ kiṁ cit kena pāpam idaṁ kr̥tam ॥

मन्वानस्तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम् । अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा । तमुग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले ॥

manvānas taṁ mr̥gaṁ cāhaṁ saṁprāptaḥ sahasā munim । apaśyaṁ tam r̥ṣiṁ viddhaṁ śareṇānataparvaṇā । tam ugratapasaṁ vipraṁ niṣṭanantaṁ mahītale ॥

अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मनः । अजानता कृतमिदं मयेत्यथ तमब्रुवम् । क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्निति चोक्तो मया मुनिः ॥

akāryakaraṇāc cāpi bhr̥śaṁ me vyathitaṁ manaḥ । ajānatā kr̥tam idaṁ mayety atha tam abruvam । kṣantum arhasi me brahmann iti cokto mayā muniḥ ॥

ततः प्रत्यब्रवीद्वाक्यमृषिर्मां क्रोधमूर्छितः । व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज ॥

tataḥ pratyabravīd vākyam r̥ṣir māṁ krodhamūrchitaḥ । vyādhas tvaṁ bhavitā krūra śūdrayonāv iti dvija ॥