Adhyāya 204

मार्कण्डेय उवाच । एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर । दृढं प्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evaṁ saṁkathite kr̥tsne mokṣadharme yudhiṣṭhira । dr̥ḍhaṁ prītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha ॥

न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम् । न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्विह हि दृश्यते ॥

nyāyayuktam idaṁ sarvaṁ bhavatā parikīrtitam । na te ’sty aviditaṁ kiṁ cid dharmeṣv iha hi dr̥śyate ॥

व्याध उवाच । प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं पश्य द्विजसत्तम । येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुंगव ॥

vyādha uvāca । pratyakṣaṁ mama yo dharmas taṁ paśya dvijasattama । yena siddhir iyaṁ prāptā mayā brāhmaṇapuṁgava ॥

उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम् । द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे ॥

uttiṣṭha bhagavan kṣipraṁ praviśyābhyantaraṁ gr̥ham । draṣṭum arhasi dharmajña mātaraṁ pitaraṁ ca me ॥

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम् । सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोहरम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । ity uktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam । saudhaṁ hr̥dyaṁ catuḥśālam atīva ca manoharam ॥

देवतागृहसंकाशं दैवतैश्च सुपूजितम् । शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम् ॥

devatāgr̥hasaṁkāśaṁ daivataiś ca supūjitam । śayanāsanasaṁbādhaṁ gandhaiś ca paramair yutam ॥

तत्र शुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ । कृताहारौ सुतुष्टौ तावुपविष्टौ वरासने । धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसापतत् ॥

tatra śuklāmbaradharau pitarāv asya pūjitau । kr̥tāhārau sutuṣṭau tāv upaviṣṭau varāsane । dharmavyādhas tu tau dr̥ṣṭvā pādeṣu śirasāpatat ॥

वृद्धावूचतुः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्वामभिरक्षतु । प्रीतौ स्वस्तव शौचेन दीर्घमायुरवाप्नुहि । सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यकालं सुपूजितौ ॥

vr̥ddhāv ūcatuḥ । uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmas tvām abhirakṣatu । prītau svas tava śaucena dīrgham āyur avāpnuhi । satputreṇa tvayā putra nityakālaṁ supūjitau ॥

न तेऽन्यद्दैवतं किंचिद्दैवतेष्वपि वर्तते । प्रयतत्वाद्द्विजातीनां दमेनासि समन्वितः ॥

na te ’nyad daivataṁ kiṁ cid daivateṣv api vartate । prayatatvād dvijātīnāṁ damenāsi samanvitaḥ ॥

पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः । प्रीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया ॥

pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ । prītās te satataṁ putra damenāvāṁ ca pūjayā ॥

मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते । न चान्या वितथा बुद्धिर्दृश्यते सांप्रतं तव ॥

manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate । na cānyā vitathā buddhir dr̥śyate sāṁprataṁ tava ॥

जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ । तथा त्वया कृतं सर्वं तद्विशिष्टं च पुत्रक ॥

jāmadagnyena rāmeṇa yathā vr̥ddhau supūjitau । tathā tvayā kr̥taṁ sarvaṁ tadviśiṣṭaṁ ca putraka ॥

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत् । तौ स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासतुस्तदा ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tatas taṁ brāhmaṇaṁ tābhyāṁ dharmavyādho nyavedayat । tau svāgatena taṁ vipram arcayām āsatus tadā ॥

प्रतिगृह्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ । सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद्वां कुशलं गृहे । अनामयं च वां कच्चित्सदैवेह शरीरयोः ॥

pratigr̥hya ca tāṁ pūjāṁ dvijaḥ papraccha tāv ubhau । saputrābhyāṁ sabhr̥tyābhyāṁ kaccid vāṁ kuśalaṁ gr̥he । anāmayaṁ ca vāṁ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ ॥

वृद्धावूचतुः । कुशलं नो गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः । कच्चित्त्वमप्यविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्निह ॥

vr̥ddhāv ūcatuḥ । kuśalaṁ no gr̥he vipra bhr̥tyavarge ca sarvaśaḥ । kaccit tvam apy avighnena saṁprāpto bhagavann iha ॥

मार्कण्डेय उवाच । बाढमित्येव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः । धर्मव्याधस्तु तं विप्रमर्थवद्वाक्यमब्रवीत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ । dharmavyādhas tu taṁ vipram arthavad vākyam abravīt ॥

पिता माता च भगवन्नेतौ मे दैवतं परम् । यद्दैवतेभ्यः कर्तव्यं तदेताभ्यां करोम्यहम् ॥

pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṁ param । yad daivatebhyaḥ kartavyaṁ tad etābhyāṁ karomy aham ॥

त्रयस्त्रिंशद्यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाविमौ मम ॥

trayastriṁśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ । saṁpūjyāḥ sarvalokasya tathā vr̥ddhāv imau mama ॥

उपहारानाहरन्तो देवतानां यथा द्विजाः । कुर्वते तद्वदेताभ्यां करोम्यहमतन्द्रितः ॥

upahārān āharanto devatānāṁ yathā dvijāḥ । kurvate tadvad etābhyāṁ karomy aham atandritaḥ ॥

एतौ मे परमं ब्रह्मन्पिता माता च दैवतम् । एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस्तोषयामि सदा द्विज ॥

etau me paramaṁ brahman pitā mātā ca daivatam । etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija ॥

एतावेवाग्नयो मह्यं यान्वदन्ति मनीषिणः । यज्ञा वेदाश्च चत्वारः सर्वमेतौ मम द्विज ॥

etāv evāgnayo mahyaṁ yān vadanti manīṣiṇaḥ । yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija ॥

एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः । सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यमेव करोम्यहम् ॥

etadarthaṁ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhr̥jjanāḥ । saputradāraḥ śuśrūṣāṁ nityam eva karomy aham ॥

स्वयं च स्नापयाम्येतौ तथा पादौ प्रधावये । आहारं संप्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम ॥

svayaṁ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye । āhāraṁ saṁprayacchāmi svayaṁ ca dvijasattama ॥

अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन् । अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियमाभ्यां करोम्यहम् ॥

anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṁ parivarjayan । adharmeṇāpi saṁyuktaṁ priyam ābhyāṁ karomy aham ॥

धर्ममेव गुरुं ज्ञात्वा करोमि द्विजसत्तम । अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्यहम् ॥

dharmam eva guruṁ jñātvā karomi dvijasattama । atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṁ vai karomy aham ॥

पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन्पुरुषस्य बुभूषतः । पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च द्विजसत्तम ॥

pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ । pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama ॥

एतेषु यस्तु वर्तेत सम्यगेव द्विजोत्तम । भवेयुरग्नयस्तस्य परिचीर्णास्तु नित्यशः । गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः ॥

eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama । bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ । gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ ॥