Adhyāya 202

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत । कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata । kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm ॥

ब्राह्मण । महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदां वर । एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ॥

brāhmaṇa । mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṁ vara । ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada ॥

व्याध उवाच । भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥

vyādha uvāca । bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca । guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṁ vakṣyāmi te guṇān ॥

भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्नुदकं च चतुर्गुणम् । गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ॥

bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṁ ca caturguṇam । guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ । ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तम । अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca rasaś cāpi dvijottama । apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः । शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca tejaso ’tha guṇās trayaḥ । śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca ॥

एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु । वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच्च भवति द्विज ॥

ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu । vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ । anyonyaṁ nātivartante saṁpac ca bhavati dvija ॥

यदा तु विषमीभावमाचरन्ति चराचराः । तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥

yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ । tadā dehī deham anyaṁ vyatirohati kālataḥ ॥

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ । tatra tatra hi dr̥śyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ । yair āvr̥tam idaṁ sarvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam ॥

इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् । अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥

indriyaiḥ sr̥jyate yad yat tat tad vyaktam iti smr̥tam । avyaktam iti vijñeyaṁ liṅgagrāhyam atīndriyam ॥

यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु । इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निह तप्यते ॥

yathāsvaṁ grāhakāny eṣāṁ śabdādīnām imāni tu । indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate ॥

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति । परावरज्ञः सक्तः सन्सर्वभूतानि पश्यति ॥

loke vitatam ātmānaṁ lokaṁ cātmani paśyati । parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati ॥

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा । ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥

paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā । brahmabhūtasya saṁyogo nāśubhenopapadyate ॥

ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् । लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥

jñānamūlātmakaṁ kleśam ativr̥ttasya mohajam । loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dr̥śyate ॥

अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् । अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् । तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ॥

anādinidhanaṁ jantum ātmayoniṁ sadāvyayam । anaupamyam amūrtaṁ ca bhagavān āha buddhimān । tapomūlam idaṁ sarvaṁ yan māṁ viprānupr̥cchasi ॥

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥

indriyāṇy eva tat sarvaṁ yat svarganarakāv ubhau । nigr̥hītavisr̥ṣṭāni svargāya narakāya ca ॥

एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् । एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥

eṣa yogavidhiḥ kr̥tsno yāvad indriyadhāraṇam । etan mūlaṁ hi tapasaḥ kr̥tsnasya narakasya ca ॥

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥

indriyāṇāṁ prasaṅgena doṣam r̥cchaty asaṁśayam । saṁniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute ॥

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति । न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥

ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṁ yo ’dhigacchati । na sa pāpaiḥ kuto ’narthair yujyate vijitendriyaḥ ॥

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट;मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान् । तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै;र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥

rathaḥ śarīraṁ puruṣasya dr̥ṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān । tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṁ yāti rathīva dhīraḥ ॥

षण्णामात्मनि नित्यानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् । यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ॥

ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṁ pramāthinām । yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ ॥

इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु । धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ॥

indriyāṇāṁ prasr̥ṣṭānāṁ hayānām iva vartmasu । dhr̥tiṁ kurvīta sārathye dhr̥tyā tāni jayed dhruvam ॥

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ॥

indriyāṇāṁ hi caratāṁ yan mano ’nuvidhīyate । tad asya harate buddhiṁ nāvaṁ vāyur ivāmbhasi ॥

येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात्फलागमे । तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥

yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame । teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṁ phalam ॥