Adhyāya 201

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर । प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktas tu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira । pratyuvāca yathā vipraṁ tac chr̥ṇuṣva narādhipa ॥

व्याध उवाच । विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते । तत्प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम ॥

vyādha uvāca । vijñānārthaṁ manuṣyāṇāṁ manaḥ pūrvaṁ pravartate । tat prāpya kāmaṁ bhajate krodhaṁ ca dvijasattama ॥

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् । इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते ॥

tatas tadarthaṁ yatate karma cārabhate mahat । iṣṭānāṁ rūpagandhānām abhyāsaṁ ca niṣevate ॥

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् । ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥

tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram । tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram ॥

तस्य लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च । न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥

tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca । na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṁ karoti ca ॥

व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते । व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम । तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति ॥

vyājena carate dharmam arthaṁ vyājena rocate । vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama । tatraiva ramate buddhis tataḥ pāpaṁ cikīrṣati ॥

सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम । उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीति श्रुतियोजितम् ॥

suhr̥dbhir vāryamāṇaś ca paṇḍitaiś ca dvijottama । uttaraṁ śrutisaṁbaddhaṁ bravīti śrutiyojitam ॥

अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागदोषतः । पापं चिन्तयते चापि ब्रवीति च करोति च ॥

adharmas trividhas tasya vardhate rāgadoṣataḥ । pāpaṁ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca ॥

तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः । एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ॥

tasyādharmapravr̥ttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ । ekaśīlāś ca mitratvaṁ bhajante pāpakarmiṇaḥ ॥

स तेनासुखमाप्नोति परत्र च विहन्यते । पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु ॥

sa tenāsukham āpnoti paratra ca vihanyate । pāpātmā bhavati hy evaṁ dharmalābhaṁ tu me śr̥ṇu ॥

यस्त्वेतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति । कुशलः सुखदुःखेषु साधूंश्चाप्युपसेवते । तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्धिर्धर्मेषु जायते ॥

yas tv etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati । kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṁś cāpy upasevate । tasya sādhusamārambhād buddhir dharmeṣu jāyate ॥

ब्राह्मण उवाच । ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते । दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोऽसि मे ॥

brāhmaṇa uvāca । bravīṣi sūnr̥taṁ dharmaṁ yasya vaktā na vidyate । divyaprabhāvaḥ sumahān r̥ṣir eva mato ’si me ॥

व्याध उवाच । ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा । तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥

vyādha uvāca । brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro ’grabhujaḥ sadā । teṣāṁ sarvātmanā kāryaṁ priyaṁ loke manīṣiṇā ॥

यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम । नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥

yat teṣāṁ ca priyaṁ tat te vakṣyāmi dvijasattama । namaskr̥tvā brāhmaṇebhyo brāhmīṁ vidyāṁ nibodha me ॥

इदं विश्वं जगत्सर्वमजय्यं चापि सर्वशः । महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत् ॥

idaṁ viśvaṁ jagat sarvam ajayyaṁ cāpi sarvaśaḥ । mahābhūtātmakaṁ brahman nātaḥ parataraṁ bhavet ॥

महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः ॥

mahābhūtāni khaṁ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ । śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ ॥

तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् । पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥

teṣām api guṇāḥ sarve guṇavr̥ttiḥ parasparam । pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu ॥

षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते । सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम् ॥

ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate । saptamī tu bhaved buddhir ahaṁkāras tataḥ param ॥

इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस्तथा । इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥

indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṁ tamas tathā । ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṁjñakaḥ ॥

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः । चतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः । एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयो श्रोतुमिच्छसि ॥

sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṁvr̥taḥ । caturviṁśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ । etat te sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyo śrotum icchasi ॥