Adhyāya 203

मार्कण्डेय उवाच । एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत । ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evaṁ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata । brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṁ papraccha susamāhitaḥ ॥

ब्राह्मण उवाच । सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् । गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥

brāhmaṇa uvāca । sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham । guṇāṁs tattvena me brūhi yathāvad iha pr̥cchataḥ ॥

व्याध उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । एषां गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥

vyādha uvāca । hanta te kathayiṣyāmi yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । eṣāṁ guṇān pr̥thaktvena nibodha gadato mama ॥

मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् । प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥

mohātmakaṁ tamas teṣāṁ raja eṣāṁ pravartakam । prakāśabahulatvāc ca sattvaṁ jyāya ihocyate ॥

अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः । दुर्दृशीकस्तमोध्वस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥

avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ । durdr̥śīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso ’lasaḥ ॥

प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च योऽनुराग्यभ्यसूयकः । विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥

pravr̥ttavākyo mantrī ca yo ’nurāgy abhyasūyakaḥ । vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ ॥

प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः । अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैव स सात्त्विकः ॥

prakāśabahulo dhīro nirvivitso ’nasūyakaḥ । akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ ॥

सात्त्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते । यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥

sāttvikas tv atha saṁbuddho lokavr̥ttena kliśyate । yadā budhyati boddhavyaṁ lokavr̥ttaṁ jugupsate ॥

वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते । मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥

vairāgyasya hi rūpaṁ tu pūrvam eva pravartate । mr̥dur bhavaty ahaṁkāraḥ prasīdaty ārjavaṁ ca yat ॥

ततोऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् । न चास्य संयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥

tato ’sya sarvadvaṁdvāni praśāmyanti parasparam । na cāsya saṁyamo nāma kva cid bhavati kaś cana ॥

शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः । वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥

śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ । vaiśyatvaṁ bhavati brahman kṣatriyatvaṁ tathaiva ca ॥

आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते । गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate । guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥

ब्राह्मण उवाच । पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् । अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥

brāhmaṇa uvāca । pārthivaṁ dhātum āsādya śārīro ’gniḥ kathaṁ bhavet । avakāśaviśeṣeṇa kathaṁ vartayate ’nilaḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर । व्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥

mārkaṇḍeya uvāca । praśnam etaṁ samuddiṣṭaṁ brāhmaṇena yudhiṣṭhira । vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane ॥

व्याध उवाच । मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् । प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते । भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥

vyādha uvāca । mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṁ paripālayan । prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate । bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca sarvaṁ prāṇe pratiṣṭhitam ॥

श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे । स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥

śreṣṭhaṁ tad eva bhūtānāṁ brahmajyotir upāsmahe । sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ । mano buddhir ahaṁkāro bhūtānāṁ viṣayaś ca saḥ ॥

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥

evaṁ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate । pr̥ṣṭhatas tu samānena svāṁ svāṁ gatim upāśritaḥ ॥

बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥

bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ । vahan mūtraṁ purīṣaṁ cāpy apānaḥ parivartate ॥

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥

prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate । udāna iti taṁ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ ॥

संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिष्यते ॥

saṁdhau saṁdhau saṁniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ । śarīreṣu manuṣyāṇāṁ vyāna ity upadiṣyate ॥

धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः । रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥

dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ । rasān dhātūṁś ca doṣāṁś ca vartayan paridhāvati ॥

प्राणानां संनिपातात्तु संनिपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥

prāṇānāṁ saṁnipātāt tu saṁnipātaḥ prajāyate । ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo ’nnaṁ pacati dehinām ॥

अपानोदानयोर्मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥

apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau । samanvitas tv adhiṣṭhānaṁ samyak pacati pāvakaḥ ॥

तस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः । स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥

tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṁjñitaḥ । srotāṁsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām ॥

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate । sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam ॥

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः । नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥

pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ । nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ ॥

प्रवृत्ता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥

pravr̥ttā hr̥dayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā । vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ ॥

योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् । जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः । एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥

yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam । jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ । evaṁ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu ॥

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः । मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम् ॥

ekādaśavikārātmā kalāsaṁbhārasaṁbhr̥taḥ । mūrtimantaṁ hi taṁ viddhi nityaṁ karmajitātmakam ॥

तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः । आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम् ॥

tasmin yaḥ saṁsthito hy agnir nityaṁ sthālyām ivāhitaḥ । ātmānaṁ taṁ vijānīhi nityaṁ yogajitātmakam ॥

देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे । क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥

devo yaḥ saṁsthitas tasminn abbindur iva puṣkare । kṣetrajñaṁ taṁ vijānīhi nityaṁ tyāgajitātmakam ॥

जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस्तथा । जीवमात्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम् ॥

jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṁ tamas tathā । jīvam ātmaguṇaṁ viddhi tathātmānaṁ parātmakam ॥

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥

sacetanaṁ jīvaguṇaṁ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam । tataḥ paraṁ kṣetravido vadanti; prākalpayad yo bhuvanāni sapta ॥

एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥

evaṁ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate । dr̥śyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ ॥

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते ॥

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham । prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute ॥

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् । निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥

lakṣaṇaṁ tu prasādasya yathā tr̥ptaḥ sukhaṁ svapet । nivāte vā yathā dīpo dīpyet kuśaladīpitaḥ ॥

पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥

pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṁ manaḥ । laghvāhāro viśuddhātmā paśyann ātmānam ātmani ॥

प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति । दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते ॥

pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati । dr̥ṣṭvātmānaṁ nirātmānaṁ tadā sa tu vimucyate ॥

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः ॥

sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ । etat pavitraṁ yajñānāṁ tapo vai saṁkramo mataḥ ॥

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् । विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥

nityaṁ krodhāt tapo rakṣec chriyaṁ rakṣeta matsarāt । vidyāṁ mānāpamānābhyām ātmānaṁ tu pramādataḥ ॥

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम् ॥

ānr̥śaṁsyaṁ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṁ balam । ātmajñānaṁ paraṁ jñānaṁ paraṁ satyavrataṁ vratam ॥

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् । यद्भूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥

satyasya vacanaṁ śreyaḥ satyaṁ jñānaṁ hitaṁ bhavet । yad bhūtahitam atyantaṁ tad vai satyaṁ paraṁ matam ॥

यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥

yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā । tyāge yasya hutaṁ sarvaṁ sa tyāgī sa ca buddhimān ॥

यतो न गुरुरप्येनं च्यावयेदुपपादयन् । तं विद्याद्ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम् ॥

yato na gurur apy enaṁ cyāvayed upapādayan । taṁ vidyād brahmaṇo yogaṁ viyogaṁ yogasaṁjñitam ॥

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् । नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥

na hiṁsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret । nedaṁ jīvitam āsādya vairaṁ kurvīta kena cit ॥

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् । एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥

ākiṁcanyaṁ susaṁtoṣo nirāśitvam acāpalam । etad eva paraṁ jñānaṁ sadātmajñānam uttamam ॥

परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः । अशोकं स्थानमातिष्ठेन्निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥

parigrahaṁ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ । aśokaṁ sthānam ātiṣṭhen niścalaṁ pretya ceha ca ॥

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना । अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥

taponityena dāntena muninā saṁyatātmanā । ajitaṁ jetukāmena bhāvyaṁ saṅgeṣv asaṅginā ॥

गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् । एतद्ब्राह्मण ते वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥

guṇāguṇam anāsaṅgam ekakāryam anantaram । etad brāhmaṇa te vr̥ttam āhur ekapadaṁ sukham ॥

परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः । ब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसङ्गेन च गच्छति ॥

parityajati yo duḥkhaṁ sukhaṁ cāpy ubhayaṁ naraḥ । brahma prāpnoti so ’tyantam asaṅgena ca gacchati ॥

यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम । एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

yathāśrutam idaṁ sarvaṁ samāsena dvijottama । etat te sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥