Adhyāya 196

वैशंपायन उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम् । पप्रच्छ भरतश्रेष्ठो धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṁ mahādyutim । papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṁ sudurvacam ॥

श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहात्म्यमुत्तमम् । कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः ॥

śrotum icchāmi bhagavan strīṇāṁ māhātmyam uttamam । kathyamānaṁ tvayā vipra sūkṣmaṁ dharmaṁ ca tattvataḥ ॥

प्रत्यक्षेण हि विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम । सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च ॥

pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dr̥śyanti sattama । sūryācandramasau vāyuḥ pr̥thivī vahnir eva ca ॥

पिता माता च भगवन्गाव एव च सत्तम । यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन ॥

pitā mātā ca bhagavan gāva eva ca sattama । yac cānyad eva vihitaṁ tac cāpi bhr̥gunandana ॥

मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः । पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे ॥

manye ’haṁ guruvat sarvam ekapatnyas tathā striyaḥ । pativratānāṁ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me ॥

पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो । निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ । पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः ॥

pativratānāṁ māhātmyaṁ vaktum arhasi naḥ prabho । nirudhya cendriyagrāmaṁ manaḥ saṁrudhya cānagha । patiṁ daivatavac cāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ ॥

भगवन्दुष्करं ह्येतत्प्रतिभाति मम प्रभो । मातापितृषु शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तृषु च द्विज ॥

bhagavan duṣkaraṁ hy etat pratibhāti mama prabho । mātāpitr̥ṣu śuśrūṣā strīṇāṁ bhartr̥ṣu ca dvija ॥

स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम् । साध्वाचाराः स्त्रियो ब्रह्मन्यत्कुर्वन्ति सदादृताः । दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै ॥

strīṇāṁ dharmāt sughorād dhi nānyaṁ paśyāmi duṣkaram । sādhv ācārāḥ striyo brahman yat kurvanti sadādr̥tāḥ । duṣkaraṁ bata kurvanti pitaro mātaraś ca vai ॥

एकपत्न्यश्च या नार्यो याश्च सत्यं वदन्त्युत । कुक्षिणा दश मासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः । नार्यः कालेन संभूय किमद्भुततरं ततः ॥

ekapatnyaś ca yā nāryo yāś ca satyaṁ vadanty uta । kukṣiṇā daśa māsāṁś ca garbhaṁ saṁdhārayanti yāḥ । nāryaḥ kālena saṁbhūya kim adbhutataraṁ tataḥ ॥

संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि । प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो । पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजसत्तम ॥

saṁśayaṁ paramaṁ prāpya vedanām atulām api । prajāyante sutān nāryo duḥkhena mahatā vibho । puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama ॥

ये च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः । स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम् ॥

ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ । svakarma kurvanti sadā duṣkaraṁ tac ca me matam ॥

क्षत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे द्विज । धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन दुरात्मना ॥

kṣatradharmasamācāraṁ tathyaṁ cākhyāhi me dvija । dharmaḥ sudurlabho vipra nr̥śaṁsena durātmanā ॥

एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदां वर । श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत ॥

etad icchāmi bhagavan praśnaṁ praśnavidāṁ vara । śrotuṁ bhr̥gukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata ॥

मार्कण्डेय उवाच । हन्त ते सर्वमाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे ॥

mārkaṇḍeya uvāca । hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṁ sudurvacam । tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me ॥

मातरं सदृशीं तात पितॄनन्ये च मन्यते । दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥

mātaraṁ sadr̥śīṁ tāta pitr̥̄n anye ca manyate । duṣkaraṁ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ ॥

तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया । अभिचारैरुपायैश्च ईहन्ते पितरः सुतान् ॥

tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā । abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān ॥

एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् । चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति ॥

evaṁ kr̥cchreṇa mahatā putraṁ prāpya sudurlabham । cintayanti sadā vīra kīdr̥śo ’yaṁ bhaviṣyati ॥

आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत । यशः कीर्तिमथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च ॥

āśaṁsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata । yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṁ prajā dharmaṁ tathaiva ca ॥

तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् । पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा । इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्च शाश्वतः ॥

tayor āśāṁ tu saphalāṁ yaḥ karoti sa dharmavit । pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā । iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ ॥

नैव यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम् । या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गमुपाश्नुते ॥

naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṁ nopavāsakam । yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute ॥

एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर । प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु ॥

etat prakaraṇaṁ rājann adhikr̥tya yudhiṣṭhira । prativratānāṁ niyataṁ dharmaṁ cāvahitaḥ śr̥ṇu ॥