Adhyāya 195

मार्कण्डेय उवाच । धुन्धुर्नाम महातेजास्तयोः पुत्रो महाद्युतिः । स तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । dhundhur nāma mahātejās tayoḥ putro mahādyutiḥ । sa tapo ’tapyata mahan mahāvīryaparākramaḥ ॥

अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततः । तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो ॥

atiṣṭhad ekapādena kr̥śo dhamanisaṁtataḥ । tasmai brahmā dadau prīto varaṁ vavre sa ca prabho ॥

देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम् । अवध्योऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया ॥

devadānavayakṣāṇāṁ sarpagandharvarakṣasām । avadhyo ’haṁ bhaveyaṁ vai vara eṣa vr̥to mayā ॥

एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहः । स एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह ॥

evaṁ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ । sa evam uktas tatpādau mūrdhnā spr̥śya jagāma ha ॥

स तु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः । अनुस्मरन्पितृवधं ततो विष्णुमुपाद्रवत् ॥

sa tu dhundhur varaṁ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ । anusmaran pitr̥vadhaṁ tato viṣṇum upādravat ॥

स तु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुरमर्षणः । बबाध सर्वानसकृद्देवान्विष्णुं च वै भृशम् ॥

sa tu devān sagandharvāñ jitvā dhundhur amarṣaṇaḥ । babādha sarvān asakr̥d devān viṣṇuṁ ca vai bhr̥śam ॥

समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः । आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ । बाधते स्म परं शक्त्या तमुत्तङ्काश्रमं प्रभो ॥

samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smr̥taḥ । āgamya ca sa duṣṭātmā taṁ deśaṁ bharatarṣabha । bādhate sma paraṁ śaktyā tam uttaṅkāśramaṁ prabho ॥

अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तदा । मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः ॥

antarbhūmigatas tatra vālukāntarhitas tadā । madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur bhīmaparākramaḥ ॥

शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितः । उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः ॥

śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ । uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasan pāvakārciṣaḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु सभृत्यबलवाहनः । कुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम् ॥

etasminn eva kāle tu sabhr̥tyabalavāhanaḥ । kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām ॥

सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः । प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवेशनम् ॥

sahasrair ekaviṁśatyā putrāṇām arimardanaḥ । prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya niveśanam ॥

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः । उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया ॥

tam āviśat tato viṣṇur bhagavāṁs tejasā prabhuḥ । uttaṅkasya niyogena lokānāṁ hitakāmyayā ॥

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् । एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति ॥

tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt । eṣa śrīmān nr̥pasuto dhundhumāro bhaviṣyati ॥

दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन् । देवदुन्दुभयश्चैव नेदुः स्वयमुदीरिताः ॥

divyaiś ca puṣpais taṁ devāḥ samantāt paryavākiran । devadundubhayaś caiva neduḥ svayam udīritāḥ ॥

शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः । विपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः ॥

śītaś ca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ । vipāṁsulāṁ mahīṁ kurvan vavarṣa ca sureśvaraḥ ॥

अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर । तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः ॥

antarikṣe vimānāni devatānāṁ yudhiṣṭhira । tatraiva samadr̥śyanta dhundhur yatra mahāsuraḥ ॥

कुवलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताः । देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः ॥

kuvalāśvasya dhundhoś ca yuddhakautūhalānvitāḥ । devagandharvasahitāḥ samavaikṣan maharṣayaḥ ॥

नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस्तदा । स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतोदिशम् ॥

nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā । sa gato nr̥patiḥ kṣipraṁ putrais taiḥ sarvatodiśam ॥

अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिः । कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु तस्मिन्वै वालुकार्णवे ॥

arṇavaṁ khānayām āsa kuvalāśvo mahīpatiḥ । kuvalāśvasya putrais tu tasmin vai vālukārṇave ॥

सप्तभिर्दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः । आसीद्घोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत् । दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ ॥

saptabhir divasaiḥ khātvā dr̥ṣṭo dhundhur mahābalaḥ । āsīd ghoraṁ vapus tasya vālukāntarhitaṁ mahat । dīpyamānaṁ yathā sūryas tejasā bharatarṣabha ॥

ततो धुन्धुर्महाराज दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् । सुप्तोऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः ॥

tato dhundhur mahārāja diśam āśritya paścimām । supto ’bhūd rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ ॥

कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः । अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपि । पट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश्च विमलैः शितैः ॥

kuvalāśvasya putrais tu sarvataḥ parivāritaḥ । abhidrutaḥ śarais tīkṣṇair gadābhir musalair api । paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiś ca vimalaiḥ śitaiḥ ॥

स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः । क्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च ॥

sa vadhyamānaḥ saṁkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ । kruddhaś cābhakṣayat teṣāṁ śastrāṇi vividhāni ca ॥

आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदा । तान्सर्वान्नृपतेः पुत्रानदहत्स्वेन तेजसा ॥

āsyād vaman pāvakaṁ sa saṁvartakasamaṁ tadā । tān sarvān nr̥pateḥ putrān adahat svena tejasā ॥

मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव । क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः । सगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva । kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ । sagarasyātmajān kruddhas tad adbhutam ivābhavat ॥

तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम । तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम् । आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः ॥

teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama । taṁ prabuddhaṁ mahātmānaṁ kumbhakarṇam ivāparam । āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ ॥

तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः । तदापीयत तत्तेजो राजा वारिमयं नृप । योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा ॥

tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ । tadāpīyata tat tejo rājā vārimayaṁ nr̥pa । yogī yogena vahniṁ ca śamayām āsa vāriṇā ॥

ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम् । ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै ॥

brahmāstreṇa tadā rājā daityaṁ krūraparākramam । dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai ॥

सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम् । सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रिलोकेश इवापरः । धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत्ततः ॥

so ’streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram । suraśatrum amitraghnas trilokeśa ivāparaḥ । dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavat tataḥ ॥

प्रीतैश्च त्रिदशैः सर्वैर्महर्षिसहितैस्तदा । वरं वृणीष्वेत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा । अतीव मुदितो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

prītaiś ca tridaśaiḥ sarvair maharṣisahitais tadā । varaṁ vr̥ṇīṣvety uktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatas tadā । atīva mudito rājann idaṁ vacanam abravīt ॥

दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः । सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव च । धर्मे रतिश्च सततं स्वर्गे वासस्तथाक्षयः ॥

dadyāṁ vittaṁ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṁ cāpi durjayaḥ । sakhyaṁ ca viṣṇunā me syād bhūteṣv adroha eva ca । dharme ratiś ca satataṁ svarge vāsas tathākṣayaḥ ॥

तथास्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः । ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुत्तङ्केन च धीमता ॥

tathāstv iti tato devaiḥ prītair uktaḥ sa pārthivaḥ । r̥ṣibhiś ca sagandharvair uttaṅkena ca dhīmatā ॥

सभाज्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृपम् । देवा महर्षयश्चैव स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥

sabhājya cainaṁ vividhair āśīrvādais tato nr̥pam । devā maharṣayaś caiva svāni sthānāni bhejire ॥

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाभवन् । दृढाश्वः कपिलाश्वश्च चन्द्राश्वश्चैव भारत । तेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥

tasya putrās trayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavan । dr̥ḍhāśvaḥ kapilāśvaś ca candrāśvaś caiva bhārata । tebhyaḥ paramparā rājann ikṣvākūṇāṁ mahātmanām ॥

एवं स निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम । धुन्धुर्दैत्यो महावीर्यो मधुकैटभयोः सुतः ॥

evaṁ sa nihatas tena kuvalāśvena sattama । dhundhur daityo mahāvīryo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ ॥

कुवलाश्वस्तु नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः । नाम्ना च गुणसंयुक्तस्तदा प्रभृति सोऽभवत् ॥

kuvalāśvas tu nr̥patir dhundhumāra iti smr̥taḥ । nāmnā ca guṇasaṁyuktas tadā prabhr̥ti so ’bhavat ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । dhaundhumāram upākhyānaṁ prathitaṁ yasya karmaṇā ॥

इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम् । शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः ॥

idaṁ tu puṇyam ākhyānaṁ viṣṇoḥ samanukīrtanam । śr̥ṇuyād yaḥ sa dharmātmā putravāṁś ca bhaven naraḥ ॥

आयुष्मान्धृतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु । न च व्याधिभयं किंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः ॥

āyuṣmān dhr̥timāṁś caiva śrutvā bhavati parvasu । na ca vyādhibhayaṁ kiṁ cit prāpnoti vigatajvaraḥ ॥