Adhyāya 197

मार्कण्डेय उवाच । कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः । तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ॥

mārkaṇḍeya uvāca । kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ । tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata ॥

साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः । स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः ॥

sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ । sa vr̥kṣamūle kasmiṁś cid vedān uccārayan sthitaḥ ॥

उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत । तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥

upariṣṭāc ca vr̥kṣasya balākā saṁnyalīyata । tayā purīṣam utsr̥ṣṭaṁ brāhmaṇasya tadopari ॥

तामवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः । भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ॥

tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ । bhr̥śaṁ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā ॥

अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्वसुधातले । बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वामचेतनाम् । कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ॥

apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale । balākāṁ patitāṁ dr̥ṣṭvā gatasattvām acetanām । kāruṇyād abhisaṁtaptaḥ paryaśocata tāṁ dvijaḥ ॥

अकार्यं कृतवानस्मि रागद्वेषबलात्कृतः । इत्युक्त्वा बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ॥

akāryaṁ kr̥tavān asmi rāgadveṣabalātkr̥taḥ । ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṁ bhaikṣāya saṁśritaḥ ॥

ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ । प्रविष्टस्तत्कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस्तु सः ॥

grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha । praviṣṭas tat kulaṁ yatra pūrvaṁ caritavāṁs tu saḥ ॥

देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः । शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी ॥

dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ । śaucaṁ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī ॥

एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम् । भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥

etasminn antare rājan kṣudhāsaṁpīḍito bhr̥śam । bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama ॥

सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् । पाद्यमाचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम् ॥

sā tu dr̥ṣṭvā patiṁ sādhvī brāhmaṇaṁ vyapahāya tam । pādyam ācamanīyaṁ ca dadau bhartre tathāsanam ॥

प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा । आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा ॥

prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā । āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā ॥

उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर । दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ॥

ucchiṣṭaṁ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṁ yudhiṣṭhira । daivataṁ ca patiṁ mene bhartuś cittānusāriṇī ॥

न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान्नापि चापिबत् । तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥

na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat । taṁ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā ॥

साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी । भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं सानुवर्तते ॥

sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī । bhartuś cāpi hitaṁ yat tat satataṁ sānuvartate ॥

देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा । शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥

devatātithibhr̥tyānāṁ śvaśrūśvaśurayos tathā । śuśrūṣaṇaparā nityaṁ satataṁ saṁyatendriyā ॥

सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् । कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥

sā brāhmaṇaṁ tadā dr̥ṣṭvā saṁsthitaṁ bhaikṣakāṅkṣiṇam । kurvatī patiśuśrūṣāṁ sasmārātha śubhekṣaṇā ॥

व्रीडिता साभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम । भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥

vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama । bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī ॥

ब्राह्मण उवाच । किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने । उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥

brāhmaṇa uvāca । kim idaṁ bhavati tvaṁ māṁ tiṣṭhety uktvā varāṅgane । uparodhaṁ kr̥tavatī na visarjitavaty asi ॥

मार्कण्डेय उवाच । ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा । दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । brāhmaṇaṁ krodhasaṁtaptaṁ jvalantam iva tejasā । dr̥ṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṁ vaco ’bravīt ॥

क्षन्तुमर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् । स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया ॥

kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṁ mahat । sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā ॥

ब्राह्मण उवाच । ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः । गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे ॥

brāhmaṇa uvāca । brāhmaṇā na garīyāṁso garīyāṁs te patiḥ kr̥taḥ । gr̥hasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase ॥

इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानुषा भुवि । अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया । ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि ॥

indro ’py eṣāṁ praṇamate kiṁ punar mānuṣā bhuvi । avalipte na jānīṣe vr̥ddhānāṁ na śrutaṁ tvayā । brāhmaṇā hy agnisadr̥śā daheyuḥ pr̥thivīm api ॥

स्त्र्युवाच । नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः । अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ॥

stry uvāca । nāvajānāmy ahaṁ viprān devais tulyān manasvinaḥ । aparādham imaṁ vipra kṣantum arhasi me ’nagha ॥

जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् । अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः ॥

jānāmi tejo viprāṇāṁ mahābhāgyaṁ ca dhīmatām । apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kr̥to hi lavaṇodakaḥ ॥

तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् । येषां क्रोधाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥

tathaiva dīptatapasāṁ munīnāṁ bhāvitātmanām । yeṣāṁ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati ॥

ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिश्च दुरात्मवान् । अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥

brāhmaṇānāṁ paribhavād vātāpiś ca durātmavān । agastyam r̥ṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ ॥

प्रभावा बहवश्चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम् । क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम् ॥

prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām । krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām ॥

अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ । पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज ॥

asmiṁs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me ’nagha । patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija ॥

दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् । अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ॥

daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṁ param । aviśeṣeṇa tasyāhaṁ kuryāṁ dharmaṁ dvijottama ॥

शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम् । बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मम ॥

śuśrūṣāyāḥ phalaṁ paśya patyur brāhmaṇa yādr̥śam । balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṁ mama ॥

क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम । यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṁ dvijottama । yaḥ krodhamohau tyajati taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च । हिंसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

yo vaded iha satyāni guruṁ saṁtoṣayeta ca । hiṁsitaś ca na hiṁseta taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ । kāmakrodhau vaśe yasya taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः । सर्वधर्मेषु च रतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ । sarvadharmeṣu ca ratas taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा । दद्याद्वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

yo ’dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā । dadyād vāpi yathāśakti taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमः । स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ । svādhyāye cāpramatto vai taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत् । सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥

yad brāhmaṇānāṁ kuśalaṁ tad eṣāṁ parikīrtayet । satyaṁ tathā vyāharatāṁ nānr̥te ramate manaḥ ॥

धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम् । इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम । सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ॥

dhanaṁ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṁ damam ārjavam । indriyāṇāṁ nigrahaṁ ca śāśvataṁ dvijasattama । satyārjave dharmam āhuḥ paraṁ dharmavido janāḥ ॥

दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः । श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ॥

durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ । śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vr̥ddhānuśāsanam ॥

बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम । भवानपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । न तु तत्त्वेन भगवन्धर्मान्वेत्सीति मे मतिः ॥

bahudhā dr̥śyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama । bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ । na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ ॥

मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः । मिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति । तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ॥

mātāpitr̥bhyāṁ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ । mithilāyāṁ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati । tatra gacchasva bhadraṁ te yathākāmaṁ dvijottama ॥

अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित । स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः ॥

atyuktam api me sarvaṁ kṣantum arhasy anindita । striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṁ ye dharmaviduṣo janāḥ ॥

ब्राह्मण उवाच । प्रीतोऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने । उपालम्भस्त्वया ह्युक्तो मम निःश्रेयसं परम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ॥

brāhmaṇa uvāca । prīto ’smi tava bhadraṁ te gataḥ krodhaś ca śobhane । upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṁ param । svasti te ’stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane ॥

मार्कण्डेय उवाच । तया विसृष्टो निर्गम्य स्वमेव भवनं ययौ । विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tayā visr̥ṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṁ yayau । vinindan sa dvijo ’’tmānaṁ kauśiko narasattama ॥