Adhyāya 192

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ । मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha । mārkaṇḍeyaṁ tapovr̥ddhaṁ dīrghāyuṣam akalmaṣam ॥

विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः । राजवंशाश्च विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः । न तेऽस्त्यविदितं किंचिदस्मिँल्लोके द्विजोत्तम ॥

viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ । rājavaṁśāś ca vividhā r̥ṣivaṁśāś ca śāśvatāḥ । na te ’sty aviditaṁ kiṁ cid asmim̐l loke dvijottama ॥

कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज ॥

kathāṁ vetsi mune divyāṁ manuṣyoragarakṣasām । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tattvena kathitaṁ dvija ॥

कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुरपराजितः । कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः ॥

kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ । kathaṁ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ ॥

एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम । विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः ॥

etad icchāmi tattvena jñātuṁ bhārgavasattama । viparyastaṁ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन्युधिष्ठिर । धर्मिष्ठमिदमाख्यानं धुन्धुमारस्य तच्छृणु ॥

mārkaṇḍeya uvāca । hanta te kathayiṣyāmi śr̥ṇu rājan yudhiṣṭhira । dharmiṣṭham idam ākhyānaṁ dhundhumārasya tac chr̥ṇu ॥

यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः । धुन्धुमारत्वमगमत्तच्छृणुष्व महीपते ॥

yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ । dhundhumāratvam agamat tac chr̥ṇuṣva mahīpate ॥

महर्षिर्विश्रुतस्तात उत्तङ्क इति भारत । मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव ॥

maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata । marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava ॥

उत्तङ्कस्तु महाराज तपोऽतप्यत्सुदुश्चरम् । आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून्वर्षगणान्विभो ॥

uttaṅkas tu mahārāja tapo ’tapyat suduścaram । ārirādhayiṣur viṣṇuṁ bahūn varṣagaṇān vibho ॥

तस्य प्रीतः स भगवान्साक्षाद्दर्शनमेयिवान् । दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस्तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥

tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān । dr̥ṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṁ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ ॥

त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः । स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च । ब्रह्म वेदाश्च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ॥

tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ । sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca । brahma vedāś ca vedyaṁ ca tvayā sr̥ṣṭaṁ mahādyute ॥

शिरस्ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ । निःश्वासः पवनश्चापि तेजोऽग्निश्च तवाच्युत । बाहवस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः ॥

śiras te gaganaṁ deva netre śaśidivākarau । niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo ’gniś ca tavācyuta । bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ ॥

ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर्मधुसूदन । पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्योषधयस्तथा ॥

ūrū te parvatā deva khaṁ nābhir madhusūdana । pādau te pr̥thivī devī romāṇy oṣadhayas tathā ॥

इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः । प्रह्वास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥

indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ । prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ ॥

त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर । योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥

tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara । yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṁ maharṣayaḥ ॥

त्वयि तुष्टे जगत्स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद्भयम् । भयानामपनेतासि त्वमेकः पुरुषोत्तम ॥

tvayi tuṣṭe jagat svasthaṁ tvayi kruddhe mahad bhayam । bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama ॥

देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः । त्रिभिर्विक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वयाहृताः । असुराणां समृद्धानां विनाशश्च त्वया कृतः ॥

devānāṁ mānuṣāṇāṁ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ । tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhr̥tāḥ । asurāṇāṁ samr̥ddhānāṁ vināśaś ca tvayā kr̥taḥ ॥

तव विक्रमणैर्देवा निर्वाणमगमन्परम् । पराभवं च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ॥

tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param । parābhavaṁ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute ॥

त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः । आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥

tvaṁ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ । ārādhayitvā tvāṁ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ ॥

एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना । उत्तङ्कमब्रवीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु ॥

evaṁ stuto hr̥ṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā । uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te ’haṁ varaṁ vr̥ṇu ॥

उत्तङ्क उवाच । पर्याप्तो मे वरो ह्येष यदहं दृष्टवान्हरिम् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम् ॥

uttaṅka uvāca । paryāpto me varo hy eṣa yad ahaṁ dr̥ṣṭavān harim । puruṣaṁ śāśvataṁ divyaṁ sraṣṭāraṁ jagataḥ prabhum ॥

विष्णुरुवाच । प्रीतस्तेऽहमलौल्येन भक्त्या च द्विजसत्तम । अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन्मत्तो ग्राह्यो वरो द्विज ॥

viṣṇur uvāca । prītas te ’ham alaulyena bhaktyā ca dvijasattama । avaśyaṁ hi tvayā brahman matto grāhyo varo dvija ॥

एवं संछन्द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा । उत्तङ्कः प्राञ्जलिर्वव्रे वरं भरतसत्तम ॥

evaṁ saṁchandyamānas tu vareṇa hariṇā tadā । uttaṅkaḥ prāñjalir vavre varaṁ bharatasattama ॥

यदि मे भगवान्प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षणः । धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा । अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्वयि नित्यं महेश्वर ॥

yadi me bhagavān prītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ । dharme satye dame caiva buddhir bhavatu me sadā । abhyāsaś ca bhaved bhaktyā tvayi nityaṁ maheśvara ॥

विष्णुरुवाच । सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात्तव द्विज । प्रतिभास्यति योगश्च येन युक्तो दिवौकसाम् । त्रयाणामपि लोकानां महत्कार्यं करिष्यसि ॥

viṣṇur uvāca । sarvam etad dhi bhavitā matprasādāt tava dvija । pratibhāsyati yogaś ca yena yukto divaukasām । trayāṇām api lokānāṁ mahat kāryaṁ kariṣyasi ॥

उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः । तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति ॥

utsādanārthaṁ lokānāṁ dhundhur nāma mahāsuraḥ । tapasyati tapo ghoraṁ śr̥ṇu yas taṁ haniṣyati ॥

बृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः । तस्य पुत्रः शुचिर्दान्तः कुवलाश्व इति श्रुतः ॥

br̥hadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ । tasya putraḥ śucir dāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ ॥

स योगबलमास्थाय मामकं पार्थिवोत्तमः । शासनात्तव विप्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति ॥

sa yogabalam āsthāya māmakaṁ pārthivottamaḥ । śāsanāt tava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati ॥

मार्कण्डेय उवाच । उत्तङ्कमेवमुक्त्वा तु विष्णुरन्तरधीयत ॥

mārkaṇḍeya uvāca । uttaṅkam evam uktvā tu viṣṇur antaradhīyata ॥