Adhyāya 193

मार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकौ संस्थिते राजञ्शशादः पृथिवीमिमाम् । प्राप्तः परमधर्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । ikṣvākau saṁsthite rājañ śaśādaḥ pr̥thivīm imām । prāptaḥ paramadharmātmā so ’yodhyāyāṁ nr̥po ’bhavat ॥

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् । अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः ॥

śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān । anenāś cāpi kākutsthaḥ pr̥thuś cānenasaḥ sutaḥ ॥

विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादार्द्रस्तु जज्ञिवान् । आर्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः ॥

viṣvagaśvaḥ pr̥thoḥ putras tasmād ārdras tu jajñivān । ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajaḥ ॥

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता । श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महाबलः । बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति स्मृतः ॥

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā । śrāvastasya tu dāyādo br̥hadaśvo mahābalaḥ । br̥hadaśvasutaś cāpi kuvalāśva iti smr̥taḥ ॥

कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः । सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ॥

kuvalāśvasya putrāṇāṁ sahasrāṇy ekaviṁśatiḥ । sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ ॥

कुवलाश्वस्तु पितृतो गुणैरभ्यधिकोऽभवत् । समये तं ततो राज्ये बृहदश्वोऽभ्यषेचयत् । कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम् ॥

kuvalāśvas tu pitr̥to guṇair abhyadhiko ’bhavat । samaye taṁ tato rājye br̥hadaśvo ’bhyaṣecayat । kuvalāśvaṁ mahārāja śūram uttamadhārmikam ॥

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपतिः । जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा ॥

putrasaṁkrāmitaśrīs tu br̥hadaśvo mahīpatiḥ । jagāma tapase dhīmāṁs tapovanam amitrahā ॥

अथ शुश्राव राजर्षिं तमुत्तङ्को युधिष्ठिर । वनं संप्रस्थितं राजन्बृहदश्वं द्विजोत्तमः ॥

atha śuśrāva rājarṣiṁ tam uttaṅko yudhiṣṭhira । vanaṁ saṁprasthitaṁ rājan br̥hadaśvaṁ dvijottamaḥ ॥

तमुत्तङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषां वरम् । न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य नरोत्तमम् ॥

tam uttaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṁ varam । nyavārayad ameyātmā samāsādya narottamam ॥

उत्तङ्क उवाच । भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्तुमर्हसि । निरुद्विग्ना वयं राजंस्त्वत्प्रसादाद्वसेमहि ॥

uttaṅka uvāca । bhavatā rakṣaṇaṁ kāryaṁ tat tāvat kartum arhasi । nirudvignā vayaṁ rājaṁs tvatprasādād vasemahi ॥

त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना । भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुमर्हसि ॥

tvayā hi pr̥thivī rājan rakṣyamāṇā mahātmanā । bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṁ gantum arhasi ॥

पालने हि महान्धर्मः प्रजानामिह दृश्यते । न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥

pālane hi mahān dharmaḥ prajānām iha dr̥śyate । na tathā dr̥śyate ’raṇye mā te bhūd buddhir īdr̥śī ॥

ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्वचन दृश्यते । प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभिः कृतः । रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास्त्वं रक्षितुमर्हसि ॥

īdr̥śo na hi rājendra dharmaḥ kva cana dr̥śyate । prajānāṁ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kr̥taḥ । rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṁ rakṣitum arhasi ॥

निरुद्विग्नस्तपश्चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव । ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु ॥

nirudvignas tapaś cartuṁ na hi śaknomi pārthiva । mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu ॥

समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः । बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायतः ॥

samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smr̥taḥ । bahuyojanavistīrṇo bahuyojanam āyataḥ ॥

तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रमः । मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुणः ॥

tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ । madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ ॥

अन्तर्भूमिगतो राजन्वसत्यमितविक्रमः । तं निहत्य महाराज वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥

antarbhūmigato rājan vasaty amitavikramaḥ । taṁ nihatya mahārāja vanaṁ tvaṁ gantum arhasi ॥

शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् । त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव ॥

śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam । tridaśānāṁ vināśāya lokānāṁ cāpi pārthiva ॥

अवध्यो देवतानां स दैत्यानामथ रक्षसाम् । नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः । अवाप्य स वरं राजन्सर्वलोकपितामहात् ॥

avadhyo devatānāṁ sa daityānām atha rakṣasām । nāgānām atha yakṣāṇāṁ gandharvāṇāṁ ca sarvaśaḥ । avāpya sa varaṁ rājan sarvalokapitāmahāt ॥

तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा । प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम् ॥

taṁ vināśaya bhadraṁ te mā te buddhir ato ’nyathā । prāpsyase mahatīṁ kīrtiṁ śāśvatīm avyayāṁ dhruvām ॥

क्रूरस्य स्वपतस्तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै । संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते । यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना ॥

krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai । saṁvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṁpravartate । yadā tadā bhūś calati saśailavanakānanā ॥

तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् । आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् । सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं ह्यतिदारुणम् ॥

tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat । ādityapatham āvr̥tya saptāhaṁ bhūmikampanam । savisphuliṅgaṁ sajvālaṁ sadhūmaṁ hy atidāruṇam ॥

तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे । तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया । लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहतेऽसुरे ॥

tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṁ sva āśrame । taṁ vināśaya rājendra lokānāṁ hitakāmyayā । lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate ’sure ॥

त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः । तेजसा तव तेजश्च विष्णुराप्याययिष्यति ॥

tvaṁ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ । tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati ॥

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततो वधे । यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः । तेजस्तं वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम् ॥

viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṁ tato vadhe । yas taṁ mahāsuraṁ raudraṁ vadhiṣyati mahīpatiḥ । tejas taṁ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam ॥

तत्तेजस्त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् । तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम् ॥

tat tejas tvaṁ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham । taṁ niṣūdaya saṁduṣṭaṁ daityaṁ raudraparākramam ॥

न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाल्पेन शक्यते । निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि ॥

na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate । nirdagdhuṁ pr̥thivīpāla sa hi varṣaśatair api ॥