Adhyāya 191

वैशंपायन उवाच । मार्कण्डेयमृषयः पाण्डवाश्च पर्यपृच्छन् । अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । mārkaṇḍeyam r̥ṣayaḥ pāṇḍavāś ca paryapr̥cchan । asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti ॥

स तानुवाच । अस्ति खलु राजर्षिरिन्द्रद्युम्नो नाम क्षीणपुण्यस्त्रिदिवात्प्रच्युतः । कीर्तिस्ते व्युच्छिन्नेति । स मामुपातिष्ठत् । अथ प्रत्यभिजानाति मां भवानिति ॥

sa tān uvāca । asti khalu rājarṣir indradyumno nāma kṣīṇapuṇyas tridivāt pracyutaḥ । kīrtis te vyucchinneti । sa mām upātiṣṭhat । atha pratyabhijānāti māṁ bhavān iti ॥

तमहमब्रुवम् । न वयं रासायनिकाः शरीरोपतापेनात्मनः समारभामहेऽर्थानामनुष्ठानम् ॥

tam aham abruvam । na vayaṁ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe ’rthānām anuṣṭhānam ॥

अस्ति खलु हिमवति प्राकारकर्णो नामोलूकः । स भवन्तं यदि जानीयात् । प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवान् । तत्रासौ प्रतिवसतीति ॥

asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ । sa bhavantaṁ yadi jānīyāt । prakr̥ṣṭe cādhvani himavān । tatrāsau prativasatīti ॥

स मामश्वो भूत्वा तत्रावहद्यत्र बभूवोलूकः ॥

sa mām aśvo bhūtvā tatrāvahad yatra babhūvolūkaḥ ॥

अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत् । प्रत्यभिजानाति मां भवानिति ॥

athainaṁ sa rājarṣiḥ paryapr̥cchat । pratyabhijānāti māṁ bhavān iti ॥

स मुहूर्तं ध्यात्वाब्रवीदेनम् । नाभिजाने भवन्तमिति ॥

sa muhūrtaṁ dhyātvābravīd enam । nābhijāne bhavantam iti ॥

स एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्नः पुनस्तमुलूकमब्रवीत् । अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति ॥

sa evam ukto rājarṣir indradyumnaḥ punas tam ulūkam abravīt । asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti ॥

स एवमुक्तोऽब्रवीदेनम् । अस्ति खल्विन्द्रद्युम्नसरो नाम । तस्मिन्नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति । सोऽस्मत्तश्चिरजाततरः । तं पृच्छेति ॥

sa evam ukto ’bravīd enam । asti khalv indradyumnasaro nāma । tasmin nāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati । so ’smattaś cirajātataraḥ । taṁ pr̥ccheti ॥

तत इन्द्रद्युम्नो मां चोलूकं चादाय तत्सरोऽगच्छद्यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बको बभूव ॥

tata indradyumno māṁ colūkaṁ cādāya tat saro ’gacchad yatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva ॥

सोऽस्माभिः पृष्टः । भवानिन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति ॥

so ’smābhiḥ pr̥ṣṭaḥ । bhavān indradyumnaṁ rājānaṁ pratyabhijānātīti ॥

स एवमुक्तोऽब्रवीन्मुहूर्तं ध्यात्वा । नाभिजानाम्यहमिन्द्रद्युम्नं राजानमिति ॥

sa evam ukto ’bravīn muhūrtaṁ dhyātvā । nābhijānāmy aham indradyumnaṁ rājānam iti ॥

ततः सोऽस्माभिः पृष्टः । अस्ति कश्चिदन्यो भवतश्चिरजाततर इति ॥

tataḥ so ’smābhiḥ pr̥ṣṭaḥ । asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti ॥

स नोऽब्रवीदस्ति खल्विहैव सरस्यकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति । स मत्तश्चिरजाततर इति । स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छाम इति ॥

sa no ’bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati । sa mattaś cirajātatara iti । sa yadi kathaṁ cid abhijānīyād imaṁ rājānaṁ tam akūpāraṁ pr̥cchāma iti ॥

ततः स बकस्तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास । अस्त्यस्माकमभिप्रेतं भवन्तं कंचिदर्थमभिप्रष्टुम् । साध्वागम्यतां तावदिति ॥

tataḥ sa bakas tam akūpāraṁ kacchapaṁ vijñāpayām āsa । asty asmākam abhipretaṁ bhavantaṁ kaṁ cid artham abhipraṣṭum । sādhv āgamyatāṁ tāvad iti ॥

एतच्छ्रुत्वा स कच्छपस्तस्मात्सरस उत्थायाभ्यगच्छद्यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस्तीरे ॥

etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṁ tasya sarasas tīre ॥

आगतं चैनं वयमपृच्छाम । भवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति ॥

āgataṁ cainaṁ vayam apr̥cchāma । bhavān indradyumnaṁ rājānam abhijānātīti ॥

स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिरब्रवीत् । किमहमेनं न प्रत्यभिजानामि । अहं ह्यनेन सहस्रकृत्वः पूर्वमग्निचितिषूपहितपूर्वः । सरश्चेदमस्य दक्षिणादत्ताभिर्गोभिरतिक्रममाणाभिः कृतम् । अत्र चाहं प्रतिवसामीति ॥

sa muhūrtaṁ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahr̥dayo vepamāno visaṁjñakalpaḥ prāñjalir abravīt । kim aham enaṁ na pratyabhijānāmi । ahaṁ hy anena sahasrakr̥tvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ । saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kr̥tam । atra cāhaṁ prativasāmīti ॥

अथैतत्कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद्देवरथः प्रादुरासीत् ॥

athaitat kacchapenodāhr̥taṁ śrutvā samanantaraṁ devalokād devarathaḥ prādurāsīt ॥

वाचश्चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति । प्रस्तुतस्ते स्वर्गः । यथोचितं स्थानमभिपद्यस्व । कीर्तिमानसि । अव्यग्रो याहीति ॥

vācaś cāśrūyantendradyumnaṁ prati । prastutas te svargaḥ । yathocitaṁ sthānam abhipadyasva । kīrtimān asi । avyagro yāhīti ॥

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः । यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥

divaṁ spr̥śati bhūmiṁ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ । yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate ॥

अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्यचित् । पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते ॥

akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit । pataty evādhamām̐l lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate ॥

तस्मात्कल्याणवृत्तः स्यादत्यन्ताय नरो भुवि । विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्ममेवाभिसंश्रयेत् ॥

tasmāt kalyāṇavr̥ttaḥ syād atyantāya naro bhuvi । vihāya vr̥ttaṁ pāpiṣṭhaṁ dharmam evābhisaṁśrayet ॥

इत्येतच्छ्रुत्वा स राजाब्रवीत् । तिष्ठ तावद्यावदिदानीमिमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥

ity etac chrutvā sa rājābravīt । tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vr̥ddhau yathāsthānaṁ pratipādayāmīti ॥

स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः ॥

sa māṁ prākārakarṇaṁ colūkaṁ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṁsiddho yathocitaṁ sthānaṁ pratipannaḥ ॥

एतन्मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेयः ॥

etan mayānubhūtaṁ cirajīvinā dr̥ṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ ॥

पाण्डवाश्चोचुः प्रीताः । साधु । शोभनं कृतं भवता राजानमिन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच्च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति ॥

pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ । sādhu । śobhanaṁ kr̥taṁ bhavatā rājānam indradyumnaṁ svargalokāc cyutaṁ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti ॥

अथैनानब्रवीदसौ । ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर्नृगस्तस्मात्कृच्छ्रात्समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति ॥

athainān abravīd asau । nanu devakīputreṇāpi kr̥ṣṇena narake majjamāno rājarṣir nr̥gas tasmāt kr̥cchrāt samuddhr̥tya punaḥ svargaṁ pratipādita iti ॥