Adhyāya 189

मार्कण्डेय उवाच । ततश्चोरक्षयं कृत्वा द्विजेभ्यः पृथिवीमिमाम् । वाजिमेधे महायज्ञे विधिवत्कल्पयिष्यति ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tataś corakṣayaṁ kr̥tvā dvijebhyaḥ pr̥thivīm imām । vājimedhe mahāyajñe vidhivat kalpayiṣyati ॥

स्थापयित्वा स मर्यादाः स्वयम्भुविहिताः शुभाः । वनं पुण्ययशःकर्मा जरावान्संश्रयिष्यति ॥

sthāpayitvā sa maryādāḥ svayambhuvihitāḥ śubhāḥ । vanaṁ puṇyayaśaḥkarmā jarāvān saṁśrayiṣyati ॥

तच्छीलमनुवर्त्स्यन्ते मनुष्या लोकवासिनः । विप्रैश्चोरक्षये चैव कृते क्षेमं भविष्यति ॥

tacchīlam anuvartsyante manuṣyā lokavāsinaḥ । vipraiś corakṣaye caiva kr̥te kṣemaṁ bhaviṣyati ॥

कृष्णाजिनानि शक्तीश्च त्रिशूलान्यायुधानि च । स्थापयन्विप्रशार्दूलो देशेषु विजितेषु च ॥

kr̥ṣṇājināni śaktīś ca triśūlāny āyudhāni ca । sthāpayan vipraśārdūlo deśeṣu vijiteṣu ca ॥

संस्तूयमानो विप्रेन्द्रैर्मानयानो द्विजोत्तमान् । कल्किश्चरिष्यति महीं सदा दस्युवधे रतः ॥

saṁstūyamāno viprendrair mānayāno dvijottamān । kalkiś cariṣyati mahīṁ sadā dasyuvadhe rataḥ ॥

हा तात हा सुतेत्येवं तास्ता वाचः सुदारुणाः । विक्रोशमानान्सुभृशं दस्यून्नेष्यति संक्षयम् ॥

hā tāta hā sutety evaṁ tās tā vācaḥ sudāruṇāḥ । vikrośamānān subhr̥śaṁ dasyūn neṣyati saṁkṣayam ॥

ततोऽधर्मविनाशो वै धर्मवृद्धिश्च भारत । भविष्यति कृते प्राप्ते क्रियावांश्च जनस्तथा ॥

tato ’dharmavināśo vai dharmavr̥ddhiś ca bhārata । bhaviṣyati kr̥te prāpte kriyāvāṁś ca janas tathā ॥

आरामाश्चैव चैत्याश्च तटाकान्यवटास्तथा । यज्ञक्रियाश्च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे ॥

ārāmāś caiva caityāś ca taṭākāny avaṭās tathā । yajñakriyāś ca vividhā bhaviṣyanti kr̥te yuge ॥

ब्राह्मणाः साधवश्चैव मुनयश्च तपस्विनः । आश्रमाः सहपाषण्डाः स्थिताः सत्ये जनाः प्रजाः ॥

brāhmaṇāḥ sādhavaś caiva munayaś ca tapasvinaḥ । āśramāḥ sahapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāḥ prajāḥ ॥

जास्यन्ति सर्वबीजानि उप्यमानानि चैव ह । सर्वेष्वृतुषु राजेन्द्र सर्वं सस्यं भविष्यति ॥

jāsyanti sarvabījāni upyamānāni caiva ha । sarveṣv r̥tuṣu rājendra sarvaṁ sasyaṁ bhaviṣyati ॥

नरा दानेषु निरता व्रतेषु नियमेषु च । जपयज्ञपरा विप्रा धर्मकामा मुदा युताः । पालयिष्यन्ति राजानो धर्मेणेमां वसुंधराम् ॥

narā dāneṣu niratā vrateṣu niyameṣu ca । japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ । pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṁ vasuṁdharām ॥

व्यवहाररता वैश्या भविष्यन्ति कृते युगे । षट्कर्मनिरता विप्राः क्षत्रिया रक्षणे रताः ॥

vyavahāraratā vaiśyā bhaviṣyanti kr̥te yuge । ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ ॥

शुश्रूषायां रताः शूद्रास्तथा वर्णत्रयस्य च । एष धर्मः कृतयुगे त्रेतायां द्वापरे तथा । पश्चिमे युगकाले च यः स ते संप्रकीर्तितः ॥

śuśrūṣāyāṁ ratāḥ śūdrās tathā varṇatrayasya ca । eṣa dharmaḥ kr̥tayuge tretāyāṁ dvāpare tathā । paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṁprakīrtitaḥ ॥

सर्वलोकस्य विदिता युगसंख्या च पाण्डव । एतत्ते सर्वमाख्यातमतीतानागतं मया । वायुप्रोक्तमनुस्मृत्य पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥

sarvalokasya viditā yugasaṁkhyā ca pāṇḍava । etat te sarvam ākhyātam atītānāgataṁ mayā । vāyuproktam anusmr̥tya purāṇam r̥ṣisaṁstutam ॥

एवं संसारमार्गा मे बहुशश्चिरजीविना । दृष्टाश्चैवानुभूताश्च तांस्ते कथितवानहम् ॥

evaṁ saṁsāramārgā me bahuśaś cirajīvinā । dr̥ṣṭāś caivānubhūtāś ca tāṁs te kathitavān aham ॥

इदं चैवापरं भूयः सह भ्रातृभिरच्युत । धर्मसंशयमोक्षार्थं निबोध वचनं मम ॥

idaṁ caivāparaṁ bhūyaḥ saha bhrātr̥bhir acyuta । dharmasaṁśayamokṣārthaṁ nibodha vacanaṁ mama ॥

धर्मे त्वयात्मा संयोज्यो नित्यं धर्मभृतां वर । धर्मात्मा हि सुखं राजा प्रेत्य चेह च नन्दति ॥

dharme tvayātmā saṁyojyo nityaṁ dharmabhr̥tāṁ vara । dharmātmā hi sukhaṁ rājā pretya ceha ca nandati ॥

निबोध च शुभां वाणीं यां प्रवक्ष्यामि तेऽनघ । न ब्राह्मणे परिभवः कर्तव्यस्ते कदाचन । ब्राह्मणो रुषितो हन्यादपि लोकान्प्रतिज्ञया ॥

nibodha ca śubhāṁ vāṇīṁ yāṁ pravakṣyāmi te ’nagha । na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyas te kadā cana । brāhmaṇo ruṣito hanyād api lokān pratijñayā ॥

वैशंपायन उवाच । मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः । उवाच वचनं धीमान्परमं परमद्युतिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṁ pravaro nr̥paḥ । uvāca vacanaṁ dhīmān paramaṁ paramadyutiḥ ॥

कस्मिन्धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने । कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥

kasmin dharme mayā stheyaṁ prajāḥ saṁrakṣatā mune । kathaṁ ca vartamāno vai na cyaveyaṁ svadharmataḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । दयावान्सर्वभूतेषु हितो रक्तोऽनसूयकः । अपत्यानामिव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः । चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन्देवांश्च पूजय ॥

mārkaṇḍeya uvāca । dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto ’nasūyakaḥ । apatyānām iva sveṣāṁ prajānāṁ rakṣaṇe rataḥ । cara dharmaṁ tyajādharmaṁ pitr̥̄n devāṁś ca pūjaya ॥

प्रमादाद्यत्कृतं तेऽभूत्संयग्दानेन तज्जय । अलं ते मानमाश्रित्य सततं परवान्भव ॥

pramādād yat kr̥taṁ te ’bhūt saṁyag dānena taj jaya । alaṁ te mānam āśritya satataṁ paravān bhava ॥

विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव । एष भूतो भविष्यश्च धर्मस्ते समुदीरितः ॥

vijitya pr̥thivīṁ sarvāṁ modamānaḥ sukhī bhava । eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ ॥

न तेऽस्त्यविदितं किंचिदतीतानागतं भुवि । तस्मादिमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥

na te ’sty aviditaṁ kiṁ cid atītānāgataṁ bhuvi । tasmād imaṁ parikleśaṁ tvaṁ tāta hr̥di mā kr̥thāḥ ॥

एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम् । मुह्यन्ति हि प्रजास्तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥

eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām । muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ ॥

मा च तेऽत्र विचारो भूद्यन्मयोक्तं तवानघ । अतिशङ्क्य वचो ह्येतद्धर्मलोपो भवेत्तव ॥

mā ca te ’tra vicāro bhūd yan mayoktaṁ tavānagha । atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava ॥

जातोऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ । कर्मणा मनसा वाचा सर्वमेतत्समाचर ॥

jāto ’si prathite vaṁśe kurūṇāṁ bharatarṣabha । karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara ॥

युधिष्ठिर उवाच । यत्त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् । तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yat tvayoktaṁ dvijaśreṣṭha vākyaṁ śrutimanoharam । tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṁ vibho ॥

न मे लोभोऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः । करिष्यामि हि तत्सर्वमुक्तं यत्ते मयि प्रभो ॥

na me lobho ’sti viprendra na bhayaṁ na ca matsaraḥ । kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṁ yat te mayi prabho ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः । प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन्सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā tu vacanaṁ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ । prahr̥ṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā ॥

तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः । विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥

tathā kathāṁ śubhāṁ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ । vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt ॥