Adhyāya 187

देव उवाच । कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः । त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥

deva uvāca । kāmaṁ devāpi māṁ vipra na vijānanti tattvataḥ । tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṁ visr̥jāmy aham ॥

पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः । अतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥

pitr̥bhakto ’si viprarṣe māṁ caiva śaraṇaṁ gataḥ । ato dr̥ṣṭo ’smi te sākṣād brahmacaryaṁ ca te mahat ॥

आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया । तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा ॥

āpo nārā iti proktāḥ saṁjñānāma kr̥taṁ mayā । tena nārāyaṇo ’smy ukto mama tad dhy ayanaṁ sadā ॥

अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः । विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥

ahaṁ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato ’vyayaḥ । vidhātā sarvabhūtānāṁ saṁhartā ca dvijottama ॥

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः । अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ॥

ahaṁ viṣṇur ahaṁ brahmā śakraś cāhaṁ surādhipaḥ । ahaṁ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā ॥

अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः । अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥

ahaṁ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ । ahaṁ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṁ dvijottama ॥

अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः ॥

agnir āsyaṁ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane । sadiśaṁ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ ॥

मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः । यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥

mayā kratuśatair iṣṭaṁ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ । yajante vedaviduṣo māṁ devayajane sthitam ॥

पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः । यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥

pr̥thivyāṁ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ । yajante māṁ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ ॥

चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् । शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥

catuḥsamudraparyantāṁ merumandarabhūṣaṇām । śeṣo bhūtvāham evaitāṁ dhārayāmi vasuṁdharām ॥

वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा । मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता ॥

vārāhaṁ rūpam āsthāya mayeyaṁ jagatī purā । majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhr̥tā ॥

अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम । पिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम् ॥

agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṁ dvijasattama । pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visr̥jāmy aham ॥

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः । पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥

brahma vaktraṁ bhujau kṣatram ūrū me saṁśritā viśaḥ । pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca ॥

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः । मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च ॥

r̥gvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo ’py atharvaṇaḥ । mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca ॥

यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः । कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥

yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ । kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ ॥

सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः । मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते ॥

sattvasthā nirahaṁkārā nityam adhyātmakovidāḥ । mām eva satataṁ viprāś cintayanta upāsate ॥

अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तको यमः । अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः ॥

ahaṁ saṁvartako jyotir ahaṁ saṁvartako yamaḥ । ahaṁ saṁvartakaḥ sūryo ahaṁ saṁvartako ’nilaḥ ॥

तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले । मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥

tārārūpāṇi dr̥śyante yāny etāni nabhastale । mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṁ dvijasattama ॥

रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम् । वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥

ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam । vasanaṁ śayanaṁ caiva nilayaṁ caiva viddhi me ॥

कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च । ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ॥

kāmaṁ krodhaṁ ca harṣaṁ ca bhayaṁ mohaṁ tathaiva ca । mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama ॥

प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम् । सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु ॥

prāpnuvanti narā vipra yat kr̥tvā karmaśobhanam । satyaṁ dānaṁ tapaś cogram ahiṁsā caiva jantuṣu ॥

मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः । मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥

madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ । mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ ॥

सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः । शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥

samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ । śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ ॥

प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः । लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः ॥

prāptuṁ na śakyo yo vidvan narair duṣkr̥takarmabhiḥ । lobhābhibhūtaiḥ kr̥paṇair anāryair akr̥tātmabhiḥ ॥

तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः । दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम् ॥

taṁ māṁ mahāphalaṁ viddhi padaṁ sukr̥takarmaṇaḥ । duṣprāpaṁ vipramūḍhānāṁ mārgaṁ yogair niṣevitam ॥

यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥

yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama । abhyutthānam adharmasya tadātmānaṁ sr̥jāmy aham ॥

दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः । राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥

daityā hiṁsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ । rākṣasāś cāpi loke ’smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ ॥

तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् ॥

tadāhaṁ saṁprasūyāmi gr̥heṣu śubhakarmaṇām । praviṣṭo mānuṣaṁ dehaṁ sarvaṁ praśamayāmy aham ॥

सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान् । स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥

sr̥ṣṭvā devamanuṣyāṁś ca gandharvoragarākṣasān । sthāvarāṇi ca bhūtāni saṁharāmy ātmamāyayā ॥

कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम् । प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥

karmakāle punar deham anucintya sr̥jāmy aham । praviśya mānuṣaṁ dehaṁ maryādābandhakāraṇāt ॥

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम । रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥

śvetaḥ kr̥tayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama । rakto dvāparam āsādya kr̥ṣṇaḥ kaliyuge tathā ॥

त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युत । अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः । त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥

trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta । antakāle ca saṁprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ । trailokyaṁ nāśayāmy ekaḥ kr̥tsnaṁ sthāvarajaṅgamam ॥

अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः । अभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥

ahaṁ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ । abhibhūḥ sarvago ’nanto hr̥ṣīkeśa urukramaḥ ॥

कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वै । शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥

kālacakraṁ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai । śamanaṁ sarvabhūtānāṁ sarvalokakr̥todyamam ॥

एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तम । सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥

evaṁ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama । sarvabhūteṣu viprendra na ca māṁ vetti kaś cana ॥

यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज । सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥

yac ca kiṁ cit tvayā prāptaṁ mayi kleśātmakaṁ dvija । sukhodayāya tat sarvaṁ śreyase ca tavānagha ॥

यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् । विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥

yac ca kiṁ cit tvayā loke dr̥ṣṭaṁ sthāvarajaṅgamam । vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama ॥

अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः । अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥

ardhaṁ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ । ahaṁ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ ॥

यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् । तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥

yāvad yugānāṁ viprarṣe sahasraparivartanam । tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ ॥

एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम । अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते ॥

evaṁ sarvam ahaṁ kālam ihāse munisattama । aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate ॥

मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणा । असकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥

mayā ca vipra datto ’yaṁ varas te brahmarūpiṇā । asakr̥t parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita ॥

सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् । विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ॥

sarvam ekārṇavaṁ dr̥ṣṭvā naṣṭaṁ sthāvarajaṅgamam । viklavo ’si mayā jñātas tatas te darśitaṁ jagat ॥

अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम । दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥

abhyantaraṁ śarīrasya praviṣṭo ’si yadā mama । dr̥ṣṭvā lokaṁ samastaṁ ca vismito nāvabudhyase ॥

ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया । आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः ॥

tato ’si vaktrād viprarṣe drutaṁ niḥsārito mayā । ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo ’pi surāsuraiḥ ॥

यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः । तावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम् ॥

yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ । tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham ॥

ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम ॥

tato vibuddhe tasmiṁs tu sarvalokapitāmahe । ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama ॥

आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम् ॥

ākāśaṁ pr̥thivīṁ jyotir vāyuṁ salilam eva ca । loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam ॥

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः । प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ । prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākr̥tāḥ ॥

एतद्दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये । आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥

etad dr̥ṣṭaṁ mayā rājaṁs tasmin prāpte yugakṣaye । āścaryaṁ bharataśreṣṭha sarvadharmabhr̥tāṁ vara ॥

यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः । स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ॥

yaḥ sa devo mayā dr̥ṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ । sa eṣa puruṣavyāghra saṁbandhī te janārdanaḥ ॥

अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥

asyaiva varadānād dhi smr̥tir na prajahāti mām । dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṁ tathā ॥

स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः ॥

sa eṣa kr̥ṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ । āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ ॥

एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः । श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥

eṣa dhātā vidhātā ca saṁhartā caiva sātvataḥ । śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ ॥

दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर्मामियमागता । आदिदेवमजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥

dr̥ṣṭvemaṁ vr̥ṣṇiśārdūlaṁ smr̥tir mām iyam āgatā । ādidevam ajaṁ viṣṇuṁ puruṣaṁ pītavāsasam ॥

सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः । गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥

sarveṣām eva bhūtānāṁ pitā mātā ca mādhavaḥ । gacchadhvam enaṁ śaraṇaṁ śaraṇyaṁ kauravarṣabhāḥ ॥