Adhyāya 186

वैशंपायन उवाच । ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम् । पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ sa punar evātha mārkaṇḍeyaṁ yaśasvinam । papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीह समः कश्चिदायुषा तव विद्यते । वर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम् ॥

naike yugasahasrāntās tvayā dr̥ṣṭā mahāmune । na cāpīha samaḥ kaś cid āyuṣā tava vidyate । varjayitvā mahātmānaṁ brāhmaṇaṁ parameṣṭhinam ॥

अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते । त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥

anantarikṣe loke ’smin devadānavavarjite । tvam eva pralaye vipra brahmāṇam upatiṣṭhasi ॥

प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे । त्वमेव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥

pralaye cāpi nirvr̥tte prabuddhe ca pitāmahe । tvam eva sr̥jyamānāni bhūtānīha prapaśyasi ॥

चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना । वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः ॥

caturvidhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā । vāyubhūtā diśaḥ kr̥tvā vikṣipyāpas tatas tataḥ ॥

त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः । आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥

tvayā lokaguruḥ sākṣāt sarvalokapitāmahaḥ । ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā ॥

तस्मात्सर्वान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी । न त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥

tasmāt sarvāntako mr̥tyur jarā vā dehanāśinī । na tvā viśati viprarṣe prasādāt parameṣṭhinaḥ ॥

यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः । नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन ॥

yadā naiva ravir nāgnir na vāyur na ca candramāḥ । naivāntarikṣaṁ naivorvī śeṣaṁ bhavati kiṁ cana ॥

तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥

tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame । naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage ॥

शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् । त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥

śayānam amitātmānaṁ padme padmaniketanam । tvam ekaḥ sarvabhūteśaṁ brahmāṇam upatiṣṭhasi ॥

एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तम । तस्मादिच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम् ॥

etat pratyakṣataḥ sarvaṁ pūrvavr̥ttaṁ dvijottama । tasmād icchāmahe śrotuṁ sarvahetvātmikāṁ kathām ॥

अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा ॥

anubhūtaṁ hi bahuśas tvayaikena dvijottama । na te ’sty aviditaṁ kiṁ cit sarvalokeṣu nityadā ॥

मार्कण्डेय उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे । पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥

mārkaṇḍeya uvāca । hanta te kathayiṣyāmi namaskr̥tvā svayambhuve । puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca ॥

य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः । एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत् ॥

ya eṣa pr̥thudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ । eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakr̥t ॥

अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमपि चोत्तमम् । अनादिनिधनं भूतं विश्वमक्षयमव्ययम् ॥

acintyaṁ mahad āścaryaṁ pavitram api cottamam । anādinidhanaṁ bhūtaṁ viśvam akṣayam avyayam ॥

एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे । यो ह्येनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः ॥

eṣa kartā na kriyate kāraṇaṁ cāpi pauruṣe । yo hy enaṁ puruṣaṁ vetti devā api na taṁ viduḥ ॥

सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम । आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥

sarvam āścaryam evaitan nirvr̥ttaṁ rājasattama । ādito manujavyāghra kr̥tsnasya jagataḥ kṣaye ॥

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥

catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṁ tat kr̥taṁ yugam । tasya tāvacchatī saṁdhyā saṁdhyāṁśaś ca tataḥ param ॥

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥

trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate । tasya tāvacchatī saṁdhyā saṁdhyāṁśaś ca tataḥ param ॥

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः । तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥

tathā varṣasahasre dve dvāparaṁ parimāṇataḥ । tasyāpi dviśatī saṁdhyā saṁdhyāṁśaś ca tataḥ param ॥

सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् । तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश्च ततः परम् । संध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ॥

sahasram ekaṁ varṣāṇāṁ tataḥ kaliyugaṁ smr̥tam । tasya varṣaśataṁ saṁdhyā saṁdhyāṁśaś ca tataḥ param । saṁdhyāsaṁdhyāṁśayos tulyaṁ pramāṇam upadhāraya ॥

क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् । एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ॥

kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kr̥taṁ yugam । eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā ॥

एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम् । विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्तते । लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः ॥

etat sahasraparyantam aho brāhmam udāhr̥tam । viśvaṁ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate । lokānāṁ manujavyāghra pralayaṁ taṁ vidur budhāḥ ॥

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ । सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः ॥

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha । sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo ’nr̥tavādinaḥ ॥

यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा । व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते ॥

yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā । vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate ॥

ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः । क्षत्रधर्मेण वाप्यत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥

brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ । kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge ॥

निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः । ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥

nivr̥ttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ । brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge ॥

अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः । विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥

ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ । viparīte tadā loke pūrvarūpaṁ kṣayasya tat ॥

बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप । मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥

bahavo mleccharājānaḥ pr̥thivyāṁ manujādhipa । mithyānuśāsinaḥ pāpā mr̥ṣāvādaparāyaṇāḥ ॥

आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः । काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास्तथाभीरा नरोत्तम ॥

āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ । kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama ॥

न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति । क्षत्रिया अपि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप ॥

na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati । kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa ॥

अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः । अल्पदेहाल्पसाराश्च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥

alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ । alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ ॥

बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः । युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः । भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः ॥

bahuśūnyā janapadā mr̥gavyālāvr̥tā diśaḥ । yugānte samanuprāpte vr̥thā ca brahmacāriṇaḥ । bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ ॥

युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः । न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशां पते । रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥

yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ । na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṁ pate । rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ ॥

बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः । मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ । mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye ॥

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ । keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye ॥

अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप । अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः ॥

alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa । alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ ॥

ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् । नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥

brahmavadhyāvaliptānāṁ tathā mithyābhiśaṁsinām । nr̥pāṇāṁ pr̥thivīpāla pratigr̥hṇanti vai dvijāḥ ॥

लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः । भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः ॥

lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvr̥tāḥ । bhikṣārthaṁ pr̥thivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ ॥

करभारभयात्पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः । मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीवते ॥

karabhārabhayāt puṁso gr̥hasthāḥ parimoṣakāḥ । municchadmākr̥ticchannā vāṇijyam upajīvate ॥

मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास्तदा । अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥

mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā । arthalobhān naravyāghra vr̥thā ca brahmacāriṇaḥ ॥

आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः । ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥

āśrameṣu vr̥thācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ । aihalaukikam īhante māṁsaśoṇitavardhanam ॥

बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः । आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥

bahupāṣaṇḍasaṁkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ । āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye ॥

यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः । न तदा सर्वबीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत । अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥

yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ । na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata । adharmaphalam atyarthaṁ tadā bhavati cānagha ॥

तथा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः । अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोऽस्ति कश्चन ॥

tathā ca pr̥thivīpāla yo bhaved dharmasaṁyutaḥ । alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo ’sti kaś cana ॥

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः । वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत ॥

bhūyiṣṭhaṁ kūṭamānaiś ca paṇyaṁ vikrīṇate janāḥ । vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta ॥

धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः । धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बली तथा ॥

dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ । dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā ॥

अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तदा । दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये ॥

alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā । dīrghāyuṣaḥ samr̥ddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye ॥

अधर्मिष्ठैरुपायैश्च प्रजा व्यवहरन्त्युत । संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्याढ्या मदान्विताः ॥

adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta । saṁcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ ॥

धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः । हर्तुं व्यवसिता राजन्मायाचारसमन्विताः ॥

dhanaṁ viśvāsato nyastaṁ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ । hartuṁ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ ॥

पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा । नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते ॥

puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo ’tha mr̥gās tathā । nagarāṇāṁ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate ॥

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप । दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥

saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nr̥pa । daśadvādaśavarṣāṇāṁ puṁsāṁ putraḥ prajāyate ॥

भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा । आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते ॥

bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā । āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṁ kṣipram eva prapadyate ॥

क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः । तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते ॥

kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vr̥ddhaśīlinaḥ । taruṇānāṁ ca yac chīlaṁ tad vr̥ddheṣu prajāyate ॥

विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन् । व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च ॥

viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn । vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca ॥

तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये । अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥

tasmin yugasahasrānte saṁprāpte cāyuṣaḥ kṣaye । anāvr̥ṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī ॥

ततस्तान्यल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च । प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥

tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca । pralayaṁ yānti bhūyiṣṭhaṁ pr̥thivyāṁ pr̥thivīpate ॥

ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप । पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥

tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa । pīyate salilaṁ sarvaṁ samudreṣu saritsu ca ॥

यच्च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत । सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥

yac ca kāṣṭhaṁ tr̥ṇaṁ cāpi śuṣkaṁ cārdraṁ ca bhārata । sarvaṁ tad bhasmasād bhūtaṁ dr̥śyate bharatarṣabha ॥

ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत । लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम् ॥

tataḥ saṁvartako vahnir vāyunā saha bhārata । lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam ॥

ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम् । देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥

tataḥ sa pr̥thivīṁ bhittvā samāviśya rasātalam । devadānavayakṣāṇāṁ bhayaṁ janayate mahat ॥

निर्दहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह । अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥

nirdahan nāgalokaṁ ca yac ca kiṁ cit kṣitāv iha । adhastāt pr̥thivīpāla sarvaṁ nāśayate kṣaṇāt ॥

ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च । निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः ॥

tato yojanaviṁśānāṁ sahasrāṇi śatāni ca । nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṁvartako ’nalaḥ ॥

सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् । ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः ॥

sadevāsuragandharvaṁ sayakṣoragarākṣasam । tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ ॥

ततो गजकुलप्रख्यास्तडिन्मालाविभूषिताः । उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः ॥

tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ । uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ ॥

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसंनिभाः । केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः ॥

ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṁnibhāḥ । ke cit kiñjalkasaṁkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ ॥

केचिद्धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास्तथा । केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलकप्रभाः ॥

ke cid dhāridrasaṁkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā । ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ ॥

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः । केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसंस्थिताः । विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥

ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ । ke cid añjanasaṁkāśāḥ ke cin makarasaṁsthitāḥ । vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ ॥

घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः । ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम् ॥

ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ । tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam ॥

तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा । आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥

tair iyaṁ pr̥thivī sarvā saparvatavanākarā । āpūryate mahārāja salilaughapariplutā ॥

ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ । सर्वतः प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥

tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha । sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā ॥

वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् । सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम् ॥

varṣamāṇā mahat toyaṁ pūrayanto vasuṁdharām । sughoram aśivaṁ raudraṁ nāśayanti ca pāvakam ॥

ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे । धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥

tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave । dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā ॥

ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत । पर्वताश्च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥

tataḥ samudraḥ svāṁ velām atikrāmati bhārata । parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate ॥

सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम् । संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥

sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam । saṁveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ ॥

ततस्तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर्मनुजाधिप । आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥

tatas taṁ mārutaṁ ghoraṁ svayambhūr manujādhipa । ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata ॥

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । नष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते ॥

tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame । naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite ॥

निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे । अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमादृतः ॥

nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe । anantarikṣe loke ’smin bhramāmy eko ’ham ādr̥taḥ ॥

एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम । अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लव्यमगमं परम् ॥

ekārṇave jale ghore vicaran pārthivottama । apaśyan sarvabhūtāni vaiklavyam agamaṁ param ॥

ततः सुदीर्घं गत्वा तु प्लवमानो नराधिप । श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लभाम्यहमतन्द्रितः ॥

tataḥ sudīrghaṁ gatvā tu plavamāno narādhipa । śrāntaḥ kva cin na śaraṇaṁ labhāmy aham atandritaḥ ॥

ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंप्लवे । न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥

tataḥ kadā cit paśyāmi tasmin salilasaṁplave । nyagrodhaṁ sumahāntaṁ vai viśālaṁ pr̥thivīpate ॥

शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप । पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ॥

śākhāyāṁ tasya vr̥kṣasya vistīrṇāyāṁ narādhipa । paryaṅke pr̥thivīpāla divyāstaraṇasaṁstr̥te ॥

उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम् । फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥

upaviṣṭaṁ mahārāja pūrṇendusadr̥śānanam । phullapadmaviśālākṣaṁ bālaṁ paśyāmi bhārata ॥

ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहानभूत् । कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते ॥

tato me pr̥thivīpāla vismayaḥ sumahān abhūt । kathaṁ tv ayaṁ śiśuḥ śete loke nāśam upāgate ॥

तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये । भूतं भव्यं भविष्यच्च जानन्नपि नराधिप ॥

tapasā cintayaṁś cāpi taṁ śiśuṁ nopalakṣaye । bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca jānann api narādhipa ॥

अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतलक्षणः । साक्षाल्लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे ॥

atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakr̥talakṣaṇaḥ । sākṣāl lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me ॥

ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः । श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ॥

tato mām abravīd bālaḥ sa padmanibhalocanaḥ । śrīvatsadhārī dyutimān vākyaṁ śrutisukhāvaham ॥

जानामि त्वा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् । मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावदिच्छसि भार्गव ॥

jānāmi tvā pariśrāntaṁ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam । mārkaṇḍeya ihāssva tvaṁ yāvad icchasi bhārgava ॥

अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम । आस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया ॥

abhyantaraṁ śarīraṁ me praviśya munisattama । āssva bho vihito vāsaḥ prasādas te kr̥to mayā ॥

ततो बालेन तेनैवमुक्तस्यासीत्तदा मम । निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ॥

tato bālena tenaivam uktasyāsīt tadā mama । nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata ॥

ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् । तस्याहमवशो वक्त्रं दैवयोगात्प्रवेशितः ॥

tato bālena tenāsyaṁ sahasā vivr̥taṁ kr̥tam । tasyāham avaśo vaktraṁ daivayogāt praveśitaḥ ॥

ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप । सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥

tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṁ sahasā manujādhipa । sarāṣṭranagarākīrṇāṁ kr̥tsnāṁ paśyāmi medinīm ॥

गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम् । चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥

gaṅgāṁ śatadruṁ sītāṁ ca yamunām atha kauśikīm । carmaṇvatīṁ vetravatīṁ candrabhāgāṁ sarasvatīm ॥

सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि । वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥

sindhuṁ caiva vipāśāṁ ca nadīṁ godāvarīm api । vasvokasārāṁ nalinīṁ narmadāṁ caiva bhārata ॥

नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम् । सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् । शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनामपि ॥

nadīṁ tāmrāṁ ca veṇṇāṁ ca puṇyatoyāṁ śubhāvahām । suveṇāṁ kr̥ṣṇaveṇāṁ ca irāmāṁ ca mahānadīm । śoṇaṁ ca puruṣavyāghra viśalyāṁ kampunām api ॥

एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम । परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥

etāś cānyāś ca nadyo ’haṁ pr̥thivyāṁ yā narottama । parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ ॥

ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् । रत्नाकरममित्रघ्न निधानं पयसो महत् ॥

tataḥ samudraṁ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam । ratnākaram amitraghna nidhānaṁ payaso mahat ॥

ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् । जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः । पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम् ॥

tataḥ paśyāmi gaganaṁ candrasūryavirājitam । jājvalyamānaṁ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ । paśyāmi ca mahīṁ rājan kānanair upaśobhitām ॥

यजन्ते हि तदा राजन्ब्राह्मणा बहुभिः सवैः । क्षत्रियाश्च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥

yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ । kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane ॥

वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप । शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा ॥

vaiśyāḥ kr̥ṣiṁ yathānyāyaṁ kārayanti narādhipa । śuśrūṣāyāṁ ca niratā dvijānāṁ vr̥ṣalās tathā ॥

ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः । हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥

tataḥ paripatan rājaṁs tasya kukṣau mahātmanaḥ । himavantaṁ ca paśyāmi hemakūṭaṁ ca parvatam ॥

निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम् । पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥

niṣadhaṁ cāpi paśyāmi śvetaṁ ca rajatācitam । paśyāmi ca mahīpāla parvataṁ gandhamādanam ॥

मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् । पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ॥

mandaraṁ manujavyāghra nīlaṁ cāpi mahāgirim । paśyāmi ca mahārāja meruṁ kanakaparvatam ॥

महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् । मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥

mahendraṁ caiva paśyāmi vindhyaṁ ca girim uttamam । malayaṁ cāpi paśyāmi pāriyātraṁ ca parvatam ॥

एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः । तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥

ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pr̥thivīdharāḥ । tasyodare mayā dr̥ṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ ॥

सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च नागांश्च मनुजाधिप । पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते । तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा ॥

siṁhān vyāghrān varāhāṁś ca nāgāṁś ca manujādhipa । pr̥thivyāṁ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate । tāni sarvāṇy ahaṁ tatra paśyan paryacaraṁ tadā ॥

कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः । शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणांस्तथा ॥

kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṁcaran diśaḥ । śakrādīṁś cāpi paśyāmi kr̥tsnān devagaṇāṁs tathā ॥

गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते । दैत्यदानवसंघांश्च कालेयांश्च नराधिप । सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ॥

gandharvāpsaraso yakṣān r̥ṣīṁś caiva mahīpate । daityadānavasaṁghāṁś ca kāleyāṁś ca narādhipa । siṁhikātanayāṁś cāpi ye cānye suraśatravaḥ ॥

यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् । तदपश्यमहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः । फलाहारः प्रविचरन्कृत्स्नं जगदिदं तदा ॥

yac ca kiṁ cin mayā loke dr̥ṣṭaṁ sthāvarajaṅgamam । tad apaśyam ahaṁ sarvaṁ tasya kukṣau mahātmanaḥ । phalāhāraḥ pravicaran kr̥tsnaṁ jagad idaṁ tadā ॥

अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम् । न च पश्यामि तस्याहमन्तं देहस्य कुत्रचित् ॥

antaḥ śarīre tasyāhaṁ varṣāṇām adhikaṁ śatam । na ca paśyāmi tasyāham antaṁ dehasya kutra cit ॥

सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशां पते । आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः ॥

satataṁ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṁ pate । āsādayāmi naivāntaṁ tasya rājan mahātmanaḥ ॥

ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत्तदा । वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥

tatas tam eva śaraṇaṁ gato ’smi vidhivat tadā । vareṇyaṁ varadaṁ devaṁ manasā karmaṇaiva ca ॥

ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः । महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम ॥

tato ’haṁ sahasā rājan vāyuvegena niḥsr̥taḥ । mahātmano mukhāt tasya vivr̥tāt puruṣottama ॥

ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते । आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत् ॥

tatas tasyaiva śākhāyāṁ nyagrodhasya viśāṁ pate । āste manujaśārdūla kr̥tsnam ādāya vai jagat ॥

तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् । आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम् ॥

tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakr̥talakṣaṇam । āsīnaṁ taṁ naravyāghra paśyāmy amitatejasam ॥

ततो मामब्रवीद्वीर स बालः प्रहसन्निव । श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः ॥

tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva । śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ ॥

अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम । उषितस्त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥

apīdānīṁ śarīre ’smin māmake munisattama । uṣitas tvaṁ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me ॥

मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा । यया निर्मुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम् ॥

muhūrtād atha me dr̥ṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā । yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṁ labdhacetasam ॥

तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ । सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिरलंकृतौ ॥

tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau । sujātau mr̥duraktābhir aṅgulībhir alaṁkr̥tau ॥

प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवन्दितौ । दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावममितौजसः ॥

prayatena mayā mūrdhnā gr̥hītvā hy abhivanditau । dr̥ṣṭvāparimitaṁ tasya prabhāvam amitaujasaḥ ॥

विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च । दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥

vinayenāñjaliṁ kr̥tvā prayatnenopagamya ca । dr̥ṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ ॥

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रुवम् । ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम् ॥

tam ahaṁ prāñjalir bhūtvā namaskr̥tyedam abruvam । jñātum icchāmi deva tvāṁ māyāṁ cemāṁ tavottamām ॥

आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरं भगवंस्तव । दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्ताञ्जठरे तव ॥

āsyenānupraviṣṭo ’haṁ śarīraṁ bhagavaṁs tava । dr̥ṣṭavān akhilām̐l lokān samastāñ jaṭhare tava ॥

तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः । यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ । yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam ॥

त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते । द्रुतमन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥

tvatprasādāc ca me deva smr̥tir na parihīyate । drutam antaḥ śarīre te satataṁ paridhāvataḥ ॥

इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहमनिन्दित । इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते । पीत्वा जगदिदं विश्वमेतदाख्यातुमर्हसि ॥

icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṁ tvāham anindita । iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṁ bhavān avatiṣṭhate । pītvā jagad idaṁ viśvam etad ākhyātum arhasi ॥

किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ । कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम ॥

kimarthaṁ ca jagat sarvaṁ śarīrasthaṁ tavānagha । kiyantaṁ ca tvayā kālam iha stheyam ariṁdama ॥

एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् । महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो ॥

etad icchāmi deveśa śrotuṁ brāhmaṇakāmyayā । tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham । mahad dhy etad acintyaṁ ca yad ahaṁ dr̥ṣṭavān prabho ॥

इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः । सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः ॥

ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ । sāntvayan mām idaṁ vākyam uvāca vadatāṁ varaḥ ॥