Adhyāya 185

वैशंपायन उवाच । ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह । कथयस्वेह चरितं मनोर्वैवस्वतस्य मे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha । kathayasveha caritaṁ manor vaivasvatasya me ॥

मार्कण्डेय उवाच । विवस्वतः सुतो राजन्परमर्षिः प्रतापवान् । बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । vivasvataḥ suto rājan paramarṣiḥ pratāpavān । babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ ॥

ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः । अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम् ॥

ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ । aticakrāma pitaraṁ manuḥ svaṁ ca pitāmaham ॥

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः । एकपादस्थितस्तीव्रं चचार सुमहत्तपः ॥

ūrdhvabāhur viśālāyāṁ badaryāṁ sa narādhipaḥ । ekapādasthitas tīvraṁ cacāra sumahat tapaḥ ॥

अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम् । सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा ॥

avākśirās tathā cāpi netrair animiṣair dr̥ḍham । so ’tapyata tapo ghoraṁ varṣāṇām ayutaṁ tadā ॥

तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम् । वीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥

taṁ kadā cit tapasyantam ārdracīrajaṭādharam । vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt ॥

भगवन्क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम । मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत ॥

bhagavan kṣudramatsyo ’smi balavadbhyo bhayaṁ mama । matsyebhyo hi tato māṁ tvaṁ trātum arhasi suvrata ॥

दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः । भक्षयन्ति यथा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी ॥

durbalaṁ balavanto hi matsyaṁ matsyā viśeṣataḥ । bhakṣayanti yathā vr̥ttir vihitā naḥ sanātanī ॥

तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः । त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव ॥

tasmād bhayaughān mahato majjantaṁ māṁ viśeṣataḥ । trātum arhasi kartāsmi kr̥te pratikr̥taṁ tava ॥

स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः । मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥

sa matsyavacanaṁ śrutvā kr̥payābhipariplutaḥ । manur vaivasvato ’gr̥hṇāt taṁ matsyaṁ pāṇinā svayam ॥

उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः । अलिञ्जरे प्राक्षिपत्स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥

udakāntam upānīya matsyaṁ vaivasvato manuḥ । aliñjare prākṣipat sa candrāṁśusadr̥śaprabham ॥

स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः । पुत्रवच्चाकरोत्तस्मिन्मनुर्भावं विशेषतः ॥

sa tatra vavr̥dhe rājan matsyaḥ paramasatkr̥taḥ । putravac cākarot tasmin manur bhāvaṁ viśeṣataḥ ॥

अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत् । अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत्किल ॥

atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt । aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila ॥

अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत । भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय ॥

atha matsyo manuṁ dr̥ṣṭvā punar evābhyabhāṣata । bhagavan sādhu me ’dyānyat sthānaṁ saṁpratipādaya ॥

उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मुनिः । तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा ॥

uddhr̥tyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ । taṁ matsyam anayad vāpīṁ mahatīṁ sa manus tadā ॥

तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय । अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून् ॥

tatra taṁ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṁjaya । athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn ॥

द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् । तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन । विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥

dviyojanāyatā vāpī vistr̥tā cāpi yojanam । tasyāṁ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana । viceṣṭituṁ vā kaunteya matsyo vāpyāṁ viśāṁ pate ॥

मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत । नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रभो । गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥

manuṁ matsyas tato dr̥ṣṭvā punar evābhyabhāṣata । naya māṁ bhagavan sādho samudramahiṣīṁ prabho । gaṅgāṁ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase ॥

एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी । नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः ॥

evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī । nadīṁ gaṅgāṁ tatra cainaṁ svayaṁ prākṣipad acyutaḥ ॥

स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालमरिंदम । ततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥

sa tatra vavr̥dhe matsyaḥ kiṁ cit kālam ariṁdama । tataḥ punar manuṁ dr̥ṣṭvā matsyo vacanam abravīt ॥

गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो । समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति ॥

gaṅgāyāṁ hi na śaknomi br̥hattvāc ceṣṭituṁ prabho । samudraṁ naya mām āśu prasīda bhagavann iti ॥

उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् । समुद्रमनयत्पार्थ तत्र चैनमवासृजत् ॥

uddhr̥tya gaṅgāsalilāt tato matsyaṁ manuḥ svayam । samudram anayat pārtha tatra cainam avāsr̥jat ॥

सुमहानपि मत्स्यः सन्स मनोर्मनसस्तदा । आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै ॥

sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā । āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai ॥

यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा । तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥

yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā । tata enam idaṁ vākyaṁ smayamāna ivābravīt ॥

भगवन्कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः । प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम ॥

bhagavan kr̥tā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ । prāptakālaṁ tu yat kāryaṁ tvayā tac chrūyatāṁ mama ॥

अचिराद्भगवन्भौममिदं स्थावरजङ्गमम् । सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति ॥

acirād bhagavan bhaumam idaṁ sthāvarajaṅgamam । sarvam eva mahābhāga pralayaṁ vai gamiṣyati ॥

संप्रक्षालनकालोऽयं लोकानां समुपस्थितः । तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्य यत्ते हितमनुत्तमम् ॥

saṁprakṣālanakālo ’yaṁ lokānāṁ samupasthitaḥ । tasmāt tvāṁ bodhayāmy adya yat te hitam anuttamam ॥

त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति । तस्य सर्वस्य संप्राप्तः कालः परमदारुणः ॥

trasānāṁ sthāvarāṇāṁ ca yac ceṅgaṁ yac ca neṅgati । tasya sarvasya saṁprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ ॥

नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा । तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने ॥

nauś ca kārayitavyā te dr̥ḍhā yuktavaṭākarā । tatra saptarṣibhiḥ sārdham āruhethā mahāmune ॥

बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा । तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः ॥

bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā । tasyām ārohayer nāvi susaṁguptāni bhāgaśaḥ ॥

नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्तदा मुनिजनप्रिय । आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस ॥

nausthaś ca māṁ pratīkṣethās tadā munijanapriya । āgamiṣyāmy ahaṁ śr̥ṅgī vijñeyas tena tāpasa ॥

एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोऽसि व्रजाम्यहम् । नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं ते ममाभिभो ॥

evam etat tvayā kāryam āpr̥ṣṭo ’si vrajāmy aham । nātiśaṅkyam idaṁ cāpi vacanaṁ te mamābhibho ॥

एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत । जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम् ॥

evaṁ kariṣya iti taṁ sa matsyaṁ pratyabhāṣata । jagmatuś ca yathākāmam anujñāpya parasparam ॥

ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह । बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा । नावा तु शुभया वीर महोर्मिणमरिंदम ॥

tato manur mahārāja yathoktaṁ matsyakena ha । bījāny ādāya sarvāṇi sāgaraṁ pupluve tadā । nāvā tu śubhayā vīra mahormiṇam ariṁdama ॥

चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते । स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय । शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम ॥

cintayām āsa ca manus taṁ matsyaṁ pr̥thivīpate । sa ca tac cintitaṁ jñātvā matsyaḥ parapuraṁjaya । śr̥ṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama ॥

तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे । शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā manujendrendra manur matsyaṁ jalārṇave । śr̥ṅgiṇaṁ taṁ yathoktena rūpeṇādrim ivocchritam ॥

वटाकरमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि । मनुर्मनुजशार्दूल तस्मिञ्शृङ्गे न्यवेशयत् ॥

vaṭākaramayaṁ pāśam atha matsyasya mūrdhani । manur manujaśārdūla tasmiñ śr̥ṅge nyaveśayat ॥

संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय । वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि ॥

saṁyatas tena pāśena matsyaḥ parapuraṁjaya । vegena mahatā nāvaṁ prākarṣal lavaṇāmbhasi ॥

स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर । नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा ॥

sa tatāra tayā nāvā samudraṁ manujeśvara । nr̥tyamānam ivormībhir garjamānam ivāmbhasā ॥

क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ । घूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय ॥

kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naus tasmin mahodadhau । ghūrṇate capaleva strī mattā parapuraṁjaya ॥

नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे । सर्वमाम्भसमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुंगव ॥

naiva bhūmir na ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire । sarvam āmbhasam evāsīt khaṁ dyauś ca narapuṁgava ॥

एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ । अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यः सहैव ह ॥

evaṁbhūte tadā loke saṁkule bharatarṣabha । adr̥śyanta saptarṣayo manur matsyaḥ sahaiva ha ॥

एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः । चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये ॥

evaṁ bahūn varṣagaṇāṁs tāṁ nāvaṁ so ’tha matsyakaḥ । cakarṣātandrito rājaṁs tasmin salilasaṁcaye ॥

ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं पुरुषर्षभ । तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ॥

tato himavataḥ śr̥ṅgaṁ yat paraṁ puruṣarṣabha । tatrākarṣat tato nāvaṁ sa matsyaḥ kurunandana ॥

ततोऽब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः । अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम् ॥

tato ’bravīt tadā matsyas tān r̥ṣīn prahasañ śanaiḥ । asmin himavataḥ śr̥ṅge nāvaṁ badhnīta māciram ॥

सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ । नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा ॥

sā baddhā tatra tais tūrṇam r̥ṣibhir bharatarṣabha । naur matsyasya vacaḥ śrutvā śr̥ṅge himavatas tadā ॥

तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् । ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

tac ca naubandhanaṁ nāma śr̥ṅgaṁ himavataḥ param । khyātam adyāpi kaunteya tad viddhi bharatarṣabha ॥

अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितांस्तदा । अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते । मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान्मोक्षिता भयात् ॥

athābravīd animiṣas tān r̥ṣīn sahitāṁs tadā । ahaṁ prajāpatir brahmā matparaṁ nādhigamyate । matsyarūpeṇa yūyaṁ ca mayāsmān mokṣitā bhayāt ॥

मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः । स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ॥

manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ । sraṣṭavyāḥ sarvalokāś ca yac ceṅgaṁ yac ca neṅgati ॥

तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति । मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति ॥

tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati । matprasādāt prajāsarge na ca mohaṁ gamiṣyati ॥

इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः । स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम् । प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः ॥

ity uktvā vacanaṁ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṁ gataḥ । sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam । pramūḍho ’bhūt prajāsarge tapas tepe mahat tataḥ ॥

तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे । सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ ॥

tapasā mahatā yuktaḥ so ’tha sraṣṭuṁ pracakrame । sarvāḥ prajā manuḥ sākṣād yathāvad bharatarṣabha ॥

इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् । आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया ॥

ity etan mātsyakaṁ nāma purāṇaṁ parikīrtitam । ākhyānam idam ākhyātaṁ sarvapāpaharaṁ mayā ॥

य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः । स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकमियान्नरः ॥

ya idaṁ śr̥ṇuyān nityaṁ manoś caritam āditaḥ । sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokam iyān naraḥ ॥