Adhyāya 184

मार्कण्डेय उवाच । अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय । पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता ॥

mārkaṇḍeya uvāca । atraiva ca sarasvatyā gītaṁ parapuraṁjaya । pr̥ṣṭayā muninā vīra śr̥ṇu tārkṣyeṇa dhīmatā ॥

तार्क्ष्य उवाच । किं नु श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे; कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात् । आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं; त्वयानुशिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात् ॥

tārkṣya uvāca । kiṁ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre; kathaṁ kurvan na cyavate svadharmāt । ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṁ; tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṁ svadharmāt ॥

कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा; कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत् । एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि; यथा लोकान्विरजाः संचरेयम् ॥

kathaṁ cāgniṁ juhuyāṁ pūjaye vā; kasmin kāle kena dharmo na naśyet । etat sarvaṁ subhage prabravīhi; yathā lokān virajāḥ saṁcareyam ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन; शुश्रूषुमीक्ष्योत्तमबुद्धियुक्तम् । तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च; सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evaṁ pr̥ṣṭā prītiyuktena tena; śuśrūṣum īkṣyottamabuddhiyuktam । tārkṣyaṁ vipraṁ dharmayuktaṁ hitaṁ ca; sarasvatī vākyam idaṁ babhāṣe ॥

सरस्वत्युवाच । यो ब्रह्म जानाति यथाप्रदेशं; स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः । स वै पुरो देवपुरस्य गन्ता; सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम् ॥

sarasvaty uvāca । yo brahma jānāti yathāpradeśaṁ; svādhyāyanityaḥ śucir apramattaḥ । sa vai puro devapurasya gantā; sahāmaraiḥ prāpnuyāt prītiyogam ॥

तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः; सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः । अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था; हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः ॥

tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ; supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ । akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā; hiraṇmayair āvr̥tāḥ puṇḍarīkaiḥ ॥

तासां तीरेष्वासते पुण्यकर्मा; महीयमानः पृथगप्सरोभिः । सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि;र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टः ॥

tāsāṁ tīreṣv āsate puṇyakarmā; mahīyamānaḥ pr̥thag apsarobhiḥ । supuṇyagandhābhir alaṁkr̥tābhir; hiraṇyavarṇābhir atīva hr̥ṣṭaḥ ॥

परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति; दत्त्वानड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति । वासो दत्त्वा चन्द्रमसः स लोकं; दत्त्वा हिरण्यममृतत्वमेति ॥

paraṁ lokaṁ gopradās tv āpnuvanti; dattvānaḍvāhaṁ sūryalokaṁ vrajanti । vāso dattvā candramasaḥ sa lokaṁ; dattvā hiraṇyam amr̥tatvam eti ॥

धेनुं दत्त्वा सुव्रतां साधुदोहां; कल्याणवत्सामपलायिनीं च । यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या;स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम् ॥

dhenuṁ dattvā suvratāṁ sādhudohāṁ; kalyāṇavat sāmapalāyinīṁ ca । yāvanti romāṇi bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam ॥

अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति; हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम् । धुरंधरं बलवन्तं युवानं; प्राप्नोति लोकान्दश धेनुदस्य ॥

anaḍvāhaṁ suvrataṁ yo dadāti; halasya voḍhāram anantavīryam । dhuraṁdharaṁ balavantaṁ yuvānaṁ; prāpnoti lokān daśa dhenudasya ॥

यः सप्त वर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य; हव्यं त्वग्नौ सुव्रतः साधुशीलः । सप्तावरान्सप्त पूर्वान्पुनाति; पितामहानात्मनः कर्मभिः स्वैः ॥

yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya; havyaṁ tv agnau suvrataḥ sādhuśīlaḥ । saptāvarān sapta pūrvān punāti; pitāmahān ātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ ॥

तार्क्ष्य उवाच । किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण;माचक्ष्व मे पृच्छतश्चारुरूपे । त्वयानुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां; यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥

tārkṣya uvāca । kim agnihotrasya vrataṁ purāṇam; ācakṣva me pr̥cchataś cārurūpe । tvayānuśiṣṭo ’ham ihādya vidyāṁ; yad agnihotrasya vrataṁ purāṇam ॥

सरस्वत्युवाच । न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि;र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित् । बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति ॥

sarasvaty uvāca । na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit । bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti ॥

नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या;न्मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि । अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य; न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम् ॥

nāśrotriyaṁ devahavye niyuñjyān; moghaṁ parā siñcati tādr̥śo hi । apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādr̥g juhuyād agnihotram ॥

कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च । गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥

kr̥śānuṁ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca । gavāṁ lokaṁ prāpya te puṇyagandhaṁ; paśyanti devaṁ paramaṁ cāpi satyam ॥

तार्क्ष्य उवाच । क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिमतिप्रविष्टाम् । प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे ॥

tārkṣya uvāca । kṣetrajñabhūtāṁ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām । prajñāṁ ca devīṁ subhage vimr̥śya; pr̥cchāmi tvāṁ kā hy asi cārurūpe ॥

सरस्वत्युवाच । अग्निहोत्रादहमभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय । त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत् ॥

sarasvaty uvāca । agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṁ saṁśayacchedanāya । tvatsaṁyogād aham etad abruvaṁ; bhāve sthitā tathyam arthaṁ yathāvat ॥

तार्क्ष्य उवाच । न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति; विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः । रूपं च ते दिव्यमत्यन्तकान्तं; प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ॥

tārkṣya uvāca । na hi tvayā sadr̥śī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṁ yathā śrīḥ । rūpaṁ ca te divyam atyantakāntaṁ; prajñāṁ ca devīṁ subhage bibharṣi ॥

सरस्वत्युवाच । श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति । तैरेवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र ॥

sarasvaty uvāca । śreṣṭhāni yāni dvipadāṁ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti । tair evāhaṁ saṁpravr̥ddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra ॥

यच्चापि द्रव्यमुपयुज्यते ह; वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा । दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च; तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन् ॥

yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṁ pārthivaṁ vā । divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan ॥

तार्क्ष्य उवाच । इदं श्रेयः परमं मन्यमाना; व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः । आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं; मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः ॥

tārkṣya uvāca । idaṁ śreyaḥ paramaṁ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṁpratītāḥ । ācakṣva me taṁ paramaṁ viśokaṁ; mokṣaṁ paraṁ yaṁ praviśanti dhīrāḥ ॥

सरस्वत्युवाच । तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः; परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम् । स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै;स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ॥

sarasvaty uvāca । taṁ vai paraṁ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṁ parebhyaḥ prathitaṁ purāṇam । svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ ॥

तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखो विमलो विभाति । तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति; मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः ॥

tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti । tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ ॥

शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः । धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः ॥

śākhāṁ śākhāṁ mahānadyaḥ saṁyānti sikatāsamāḥ । dhānāpūpā māṁsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ ॥

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः । ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने ॥

yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ । ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṁ paramaṁ mune ॥