Adhyāya 183

मार्कण्डेय उवाच । भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मे । वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः । तमत्रिर्गन्तुमारेभे वित्तार्थमिति नः श्रुतम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । bhūya eva tu māhātmyaṁ brāhmaṇānāṁ nibodha me । vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ । tam atrir gantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam ॥

भूयोऽथ नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् । संचिन्त्य स महातेजा वनमेवान्वरोचयत् । धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह ॥

bhūyo ’tha nānurudhyat sa dharmavyaktinidarśanāt । saṁcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat । dharmapatnīṁ samāhūya putrāṁś cedam uvāca ha ॥

प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम् । अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम् ॥

prāpsyāmaḥ phalam atyantaṁ bahulaṁ nirupadravam । araṇyagamanaṁ kṣipraṁ rocatāṁ vo guṇādhikam ॥

तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्ममेवानुरुध्यती । वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहु । स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम् ॥

taṁ bhāryā pratyuvācedaṁ dharmam evānurudhyatī । vainyaṁ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṁ bahu । sa te dāsyati rājarṣir yajamāno ’rthine dhanam ॥

तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु । भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम् । एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः ॥

tata ādāya viprarṣe pratigr̥hya dhanaṁ bahu । bhr̥tyān sutān saṁvibhajya tato vraja yathepsitam । eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhr̥taḥ ॥

अत्रिरुवाच । कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना । वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः ॥

atrir uvāca । kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā । vainyo dharmārthasaṁyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ ॥

किं त्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः । यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम् ॥

kiṁ tv asti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ । yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmy aham ॥

तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम् । मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थकाम् ॥

tatra sma vācaṁ kalyāṇīṁ dharmakāmārthasaṁhitām । mayoktām anyathā brūyus tatas te vai nirarthakām ॥

गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव । गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम् ॥

gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacas tava । gāś ca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṁ cārthasaṁcayam ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः । गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṁ mahātapāḥ । gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṁ nr̥pam ॥

राजन्वैन्य त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः । स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित् ॥

rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṁ prathamo nr̥paḥ । stuvanti tvāṁ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit ॥

तमब्रवीदृषिस्तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः । मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता । अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥

tam abravīd r̥ṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ । maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā । atra naḥ prathamaṁ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ ॥

अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत । अयमेव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः । त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥

athātrir api rājendra gautamaṁ pratyabhāṣata । ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ । tvam eva muhyase mohān na prajñānaṁ tavāsti ha ॥

गौतम उवाच । जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर्विमुह्यसे । स्तोष्यसेऽभ्युदयप्रेप्सुस्तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥

gautama uvāca । jānāmi nāhaṁ muhyāmi tvaṁ vivakṣur vimuhyase । stoṣyase ’bhyudayaprepsus tasya darśanasaṁśrayāt ॥

न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् । बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना ॥

na vettha paramaṁ dharmaṁ na cāvaiṣi prayojanam । bālas tvam asi mūḍhaś ca vr̥ddhaḥ kenāpi hetunā ॥

मार्कण्डेय उवाच । विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ । ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ ॥

mārkaṇḍeya uvāca । vivadantau tathā tau tu munīnāṁ darśane sthitau । ye tasya yajñe saṁvr̥ttās te ’pr̥cchanta kathaṁ tv imau ॥

प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि । उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥

praveśaḥ kena datto ’yam anayor vainyasaṁsadi । uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau ॥

ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् । विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत् ॥

tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit । vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat ॥

अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान् । आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः । वैन्यो विधातेत्याहात्रिरत्र नः संशयो महान् ॥

athābravīt sadasyāṁs tu gautamo munisattamān । āvayor vyāhr̥taṁ praśnaṁ śr̥ṇuta dvijapuṁgavāḥ । vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṁśayo mahān ॥

श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्द्रुतम् । सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै ॥

śrutvaiva tu mahātmāno munayo ’bhyadravan drutam । sanatkumāraṁ dharmajñaṁ saṁśayacchedanāya vai ॥

स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः । प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः ॥

sa ca teṣāṁ vacaḥ śrutvā yathātattvaṁ mahātapāḥ । pratyuvācātha tān evaṁ dharmārthasahitaṁ vacaḥ ॥

सनत्कुमार उवाच । ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह । राजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिरेव च । स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता स बृहस्पतिः ॥

sanatkumāra uvāca । brahma kṣatreṇa sahitaṁ kṣatraṁ ca brahmaṇā saha । rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṁ patir eva ca । sa eva śakraḥ śukraś ca sa dhātā sa br̥haspatiḥ ॥

प्रजापतिर्विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः । य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥

prajāpatir virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nr̥paḥ । ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṁ nārcitum arhati ॥

पुरायोनिर्युधाजिच्च अभिया मुदितो भवः । स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाभिधीयते ॥

purāyonir yudhājic ca abhiyā mudito bhavaḥ । svarṇetā sahajid babhrur iti rājābhidhīyate ॥

सत्यमन्युर्युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः । अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन् ॥

satyamanyur yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ । adharmād r̥ṣayo bhītā balaṁ kṣatre samādadhan ॥

आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा । तथैव नृपतिर्भूमावधर्मं नुदते भृशम् ॥

ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā । tathaiva nr̥patir bhūmāv adharmaṁ nudate bhr̥śam ॥

अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् । उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम् ॥

ato rājñaḥ pradhānatvaṁ śāstraprāmāṇyadarśanāt । uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam ॥

मार्कण्डेय उवाच । ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः । तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tataḥ sa rājā saṁhr̥ṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ । tam atrim abravīt prītaḥ pūrvaṁ yenābhisaṁstutaḥ ॥

यस्मात्सर्वमनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः । सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च । तस्मात्तेऽहं प्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च ॥

yasmāt sarvamanuṣyeṣu jyāyāṁsaṁ mām ihābravīḥ । sarvadevaiś ca viprarṣe saṁmitaṁ śreṣṭham eva ca । tasmāt te ’haṁ pradāsyāmi vividhaṁ vasu bhūri ca ॥

दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलंकृतम् । दश कोट्यो हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश । एतद्ददानि ते विप्र सर्वज्ञस्त्वं हि मे मतः ॥

dāsīsahasraṁ śyāmānāṁ suvastrāṇām alaṁkr̥tam । daśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṁs tathā daśa । etad dadāni te vipra sarvajñas tvaṁ hi me mataḥ ॥

तदत्रिर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्य महामनाः । प्रत्याजगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः ॥

tad atrir nyāyataḥ sarvaṁ pratigr̥hya mahāmanāḥ । pratyājagāma tejasvī gr̥hān eva mahātapāḥ ॥

प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान् । तपः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत ॥

pradāya ca dhanaṁ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān । tapaḥ samabhisaṁdhāya vanam evānvapadyata ॥