Adhyāya 182

वैशंपायन उवाच । मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा । माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । mārkaṇḍeyaṁ mahātmānam ūcuḥ pāṇḍusutās tadā । māhātmyaṁ dvijamukhyānāṁ śrotum icchāma kathyatām ॥

एवमुक्तः स भगवान्मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः ॥

evam uktaḥ sa bhagavān mārkaṇḍeyo mahātapāḥ । uvāca sumahātejāḥ sarvaśāstraviśāradaḥ ॥

हैहयानां कुलकरो राजा परपुरंजयः । कुमारो रूपसंपन्नो मृगयामचरद्बली ॥

haihayānāṁ kulakaro rājā parapuraṁjayaḥ । kumāro rūpasaṁpanno mr̥gayām acarad balī ॥

चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते । कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददर्श मुनिमन्तिके । स तेन निहतोऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम् ॥

caramāṇas tu so ’raṇye tr̥ṇavīrutsamāvr̥te । kr̥ṣṇājinottarāsaṅgaṁ dadarśa munim antike । sa tena nihato ’raṇye manyamānena vai mr̥gam ॥

व्यथितः कर्म तत्कृत्वा शोकोपहतचेतनः । जगाम हैहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम् ॥

vyathitaḥ karma tat kr̥tvā śokopahatacetanaḥ । jagāma haihayānāṁ vai sakāśaṁ prathitātmanām ॥

राज्ञां राजीवनेत्रोसौ कुमारः पृथिवीपते । तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास वै तदा ॥

rājñāṁ rājīvanetrosau kumāraḥ pr̥thivīpate । teṣāṁ ca tad yathāvr̥ttaṁ kathayām āsa vai tadā ॥

तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम् । श्रुत्वा दृष्ट्वा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसाः ॥

taṁ cāpi hiṁsitaṁ tāta muniṁ mūlaphalāśinam । śrutvā dr̥ṣṭvā ca te tatra babhūvur dīnamānasāḥ ॥

कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः । जग्मुश्चारिष्टनेमेस्ते तार्क्ष्यस्याश्रममञ्जसा ॥

kasyāyam iti te sarve mārgamāṇās tatas tataḥ । jagmuś cāriṣṭanemes te tārkṣyasyāśramam añjasā ॥

तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम् । तस्थुः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत् ॥

te ’bhivādya mahātmānaṁ taṁ muniṁ saṁśitavratam । tasthuḥ sarve sa tu munis teṣāṁ pūjām athāharat ॥

ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने । त्वत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः ॥

te tam ūcur mahātmānaṁ na vayaṁ satkriyāṁ mune । tvatto ’rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṁsito hi naḥ ॥

तानब्रवीत्स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः । क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे तपोबलम् ॥

tān abravīt sa viprarṣiḥ kathaṁ vo brāhmaṇo hataḥ । kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṁ me tapobalam ॥

ते तु तत्सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम् । नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागताः । अन्वेषमाणाः सव्रीडाः स्वप्नवद्गतमानसाः ॥

te tu tat sarvam akhilam ākhyāyāsmai yathātatham । nāpaśyaṁs tam r̥ṣiṁ tatra gatāsuṁ te samāgatāḥ । anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavad gatamānasāḥ ॥

तानब्रवीत्तत्र मुनिस्तार्क्ष्यः परपुरंजयः । स्यादयं ब्राह्मणः सोऽथ यो युष्माभिर्विनाशितः । पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोबलसमन्वितः ॥

tān abravīt tatra munis tārkṣyaḥ parapuraṁjayaḥ । syād ayaṁ brāhmaṇaḥ so ’tha yo yuṣmābhir vināśitaḥ । putro hy ayaṁ mama nr̥pās tapobalasamanvitaḥ ॥

ते तु दृष्ट्वैव तमृषिं विस्मयं परमं गताः । महदाश्चर्यमिति वै विब्रुवाणा महीपते ॥

te tu dr̥ṣṭvaiva tam r̥ṣiṁ vismayaṁ paramaṁ gatāḥ । mahad āścaryam iti vai vibruvāṇā mahīpate ॥

मृतो ह्ययमतो दृष्टः कथं जीवितमाप्तवान् । किमेतत्तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः । श्रोतुमिच्छाम विप्रर्षे यदि श्रोतव्यमित्युत ॥

mr̥to hy ayam ato dr̥ṣṭaḥ kathaṁ jīvitam āptavān । kim etat tapaso vīryaṁ yenāyaṁ jīvitaḥ punaḥ । śrotum icchāma viprarṣe yadi śrotavyam ity uta ॥

स तानुवाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः । कारणं वः प्रवक्ष्यामि हेतुयोगं समासतः ॥

sa tān uvāca nāsmākaṁ mr̥tyuḥ prabhavate nr̥pāḥ । kāraṇaṁ vaḥ pravakṣyāmi hetuyogaṁ samāsataḥ ॥

सत्यमेवाभिजानीमो नानृते कुर्महे मनः । स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥

satyam evābhijānīmo nānr̥te kurmahe manaḥ । svadharmam anutiṣṭhāmas tasmān mr̥tyubhayaṁ na naḥ ॥

यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे । नैषां दुश्चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥

yad brāhmaṇānāṁ kuśalaṁ tad eṣāṁ kathayāmahe । naiṣāṁ duścaritaṁ brūmas tasmān mr̥tyubhayaṁ na naḥ ॥

अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च । तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥

atithīn annapānena bhr̥tyān atyaśanena ca । tejasvideśavāsāc ca tasmān mr̥tyubhayaṁ na naḥ ॥

एतद्वै लेशमात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः । गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद्भयमस्ति वः ॥

etad vai leśamātraṁ vaḥ samākhyātaṁ vimatsarāḥ । gacchadhvaṁ sahitāḥ sarve na pāpād bhayam asti vaḥ ॥

एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम् । स्वदेशमगमन्हृष्टा राजानो भरतर्षभ ॥

evam astv iti te sarve pratipūjya mahāmunim । svadeśam agaman hr̥ṣṭā rājāno bharatarṣabha ॥