Adhyāya 181

वैशंपायन उवाच । तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम् । कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim । kathāsaṁjananārthāya codayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम् । राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः ॥

bhavān daivatadaityānām r̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām । rājarṣīṇāṁ ca sarveṣāṁ caritajñaḥ sanātanaḥ ॥

सेव्यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काङ्क्षितश्चिरम् । अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः ॥

sevyaś copāsitavyaś ca mato naḥ kāṅkṣitaś ciram । ayaṁ ca devakīputraḥ prāpto ’smān avalokakaḥ ॥

भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वात्मानं सुखाच्च्युतम् । धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः ॥

bhavaty eva hi me buddhir dr̥ṣṭvātmānaṁ sukhāc cyutam । dhārtarāṣṭrāṁś ca durvr̥ttān r̥dhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ ॥

कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य च । स्वफलं तदुपाश्नाति कथं कर्ता स्विदीश्वरः ॥

karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpy aśubhasya ca । svaphalaṁ tad upāśnāti kathaṁ kartā svid īśvaraḥ ॥

अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर । इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ वा पुनः ॥

atha vā sukhaduḥkheṣu nr̥ṇāṁ brahmavidāṁ vara । iha vā kr̥tam anveti paradehe ’tha vā punaḥ ॥

देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः । कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम ॥

dehī ca dehaṁ saṁtyajya mr̥gyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ । kathaṁ saṁyujyate pretya iha vā dvijasattama ॥

ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम् । क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव ॥

aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam । kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava ॥

मार्कण्डेय उवाच । त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतां वर । विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tvadyukto ’yam anupraśno yathāvad vadatāṁ vara । viditaṁ veditavyaṁ te sthityartham anupr̥cchasi ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु । यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपाश्नुते ॥

atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śr̥ṇu । yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute ॥

निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम् । ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः ॥

nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām । sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ ॥

अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः । ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन ॥

amoghabalasaṁkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ । brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana ॥

सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम् । ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः ॥

sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam । tataś ca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ ॥

स्वच्छन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः । अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः ॥

svacchandamaraṇāś cāsan narāḥ svacchandajīvinaḥ । alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ ॥

द्रष्टारो देवसंघानामृषीणां च महात्मनाम् । प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः ॥

draṣṭāro devasaṁghānām r̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām । pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṁ dāntā vigatamatsarāḥ ॥

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः । ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पृथिवीतलचारिणः ॥

āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ । tataḥ kālāntare ’nyasmin pr̥thivītalacāriṇaḥ ॥

कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः । लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः ॥

kāmakrodhābhibhūtās te māyāvyājopajīvinaḥ । lobhamohābhibhūtāś ca tyaktā devais tato narāḥ ॥

अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्नरकगामिनः । संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः ॥

aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpās tiryaṅ narakagāminaḥ । saṁsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ ॥

मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः । सर्वातिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः । अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः ॥

mogheṣṭā moghasaṁkalpā moghajñānā vicetasaḥ । sarvātiśaṅkinaś caiva saṁvr̥ttāḥ kleśabhāginaḥ । aśubhaiḥ karmabhiś cāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ ॥

दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिनः । भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः । नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः ॥

dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno ’pratāpinaḥ । bhavanty alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ । nāthantaḥ sarvakāmānāṁ nāstikā bhinnasetavaḥ ॥

जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः । प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति ॥

jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ । prājñasya hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati ॥

क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत् । इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु ॥

kvasthas tat samupāśnāti sukr̥taṁ yadi vetarat । iti te darśanaṁ yac ca tatrāpy anunayaṁ śr̥ṇu ॥

अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः । शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत् ॥

ayam ādiśarīreṇa devasr̥ṣṭena mānavaḥ । śubhānām aśubhānāṁ ca kurute saṁcayaṁ mahat ॥

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् । संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराभवः ॥

āyuṣo ’nte prahāyedaṁ kṣīṇaprāyaṁ kalevaram । saṁbhavaty eva yugapad yonau nāsty antarābhavaḥ ॥

तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा । फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते ॥

tatrāsya svakr̥taṁ karma chāyevānugataṁ sadā । phalaty atha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate ॥

कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः । अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः ॥

kr̥tāntavidhisaṁyuktaḥ sa jantur lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ । aśubhair vā nirādāno lakṣyate jñānadr̥ṣṭibhiḥ ॥

एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर । अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम् ॥

eṣā tāvad abuddhīnāṁ gatir uktā yudhiṣṭhira । ataḥ paraṁ jñānavatāṁ nibodha gatim uttamām ॥

मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः । स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः ॥

manuṣyās taptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ । sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ ॥

सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः । शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः ॥

suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ । śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ ॥

जितेन्द्रियत्वाद्वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणः । अल्पबाधपरित्रासाद्भवन्ति निरुपद्रवाः ॥

jitendriyatvād vaśinaḥ śuklatvān mandarogiṇaḥ । alpabādhaparitrāsād bhavanti nirupadravāḥ ॥

च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः । स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः । कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम् ॥

cyavantaṁ jāyamānaṁ ca garbhasthaṁ caiva sarvaśaḥ । svam ātmānaṁ paraṁ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ । karmabhūmim imāṁ prāpya punar yānti surālayam ॥

किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः । प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्या विचारणा ॥

kiṁ cid daivād dhaṭhāt kiṁ cit kiṁ cid eva svakarmabhiḥ । prāpnuvanti narā rājan mā te ’stv anyā vicāraṇā ॥

इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर । मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर ॥

imām atropamāṁ cāpi nibodha vadatāṁ vara । manuṣyaloke yac chreyaḥ paraṁ manye yudhiṣṭhira ॥

इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह ॥

iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha । iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha ॥

धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः । तेषामयं शत्रुवरघ्न लोको; नासौ सदा देहसुखे रतानाम् ॥

dhanāni yeṣāṁ vipulāni santi; nityaṁ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ । teṣām ayaṁ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām ॥

ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः; स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान् । जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा;स्तेषामसौ नायमरिघ्न लोकः ॥

ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehān । jitendriyā bhūtahite niviṣṭās; teṣām asau nāyam arighna lokaḥ ॥

ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले । दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते; तेषामयं चैव परश्च लोकः ॥

ye dharmam eva prathamaṁ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle । dārān avāpya kratubhir yajante; teṣām ayaṁ caiva paraś ca lokaḥ ॥

ये नैव विद्यां न तपो न दानं; न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते । न चाधिगच्छन्ति सुखान्यभाग्या;स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति ॥

ye naiva vidyāṁ na tapo na dānaṁ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante । na cādhigacchanti sukhāny abhāgyās; teṣām ayaṁ caiva paraś ca nāsti ॥

सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः । लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः; स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः ॥

sarve bhavantas tv ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṁhananopapannāḥ । lokād amuṣmād avaniṁ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ ॥

कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरा;स्तपोदमाचारविहारशीलाः । देवानृषीन्प्रेतगणांश्च सर्वा;न्संतर्पयित्वा विधिना परेण ॥

kr̥tvaiva karmāṇi mahānti śūrās; tapodamācāravihāraśīlāḥ । devān r̥ṣīn pretagaṇāṁś ca sarvān; saṁtarpayitvā vidhinā pareṇa ॥

स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः । मा भूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः क्लेशमिमं सुखार्ह ॥

svargaṁ paraṁ puṇyakr̥tāṁ nivāsaṁ; krameṇa saṁprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ । mā bhūd viśaṅkā tava kauravendra; dr̥ṣṭvātmanaḥ kleśam imaṁ sukhārha ॥