Adhyāya 180

वैशंपायन उवाच । काम्यकं प्राप्य कौन्तेया युधिष्ठिरपुरोगमाः । कृतातिथ्या मुनिगणैर्निषेदुः सह कृष्णया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kāmyakaṁ prāpya kaunteyā yudhiṣṭhirapurogamāḥ । kr̥tātithyā munigaṇair niṣeduḥ saha kr̥ṣṇayā ॥

ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतः पाण्डुनन्दनान् । ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात्पर्यवारयन् ॥

tatas tān pariviśvastān vasataḥ pāṇḍunandanān । brāhmaṇā bahavas tatra samantāt paryavārayan ॥

अथाब्रवीद्द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा । एष्यतीह महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः ॥

athābravīd dvijaḥ kaś cid arjunasya priyaḥ sakhā । eṣyatīha mahābāhur vaśī śaurir udāradhīḥ ॥

विदिता हि हरेर्यूयमिहायाताः कुरूद्वहाः । सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी श्रेयोऽन्वेषी च वो हरिः ॥

viditā hi harer yūyam ihāyātāḥ kurūdvahāḥ । sadā hi darśanākāṅkṣī śreyo ’nveṣī ca vo hariḥ ॥

बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः । स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान्समेष्यति ॥

bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ । svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṁ yuṣmān sameṣyati ॥

तथैव तस्य ब्रुवतः प्रत्यदृश्यत केशवः । सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनां वरः ॥

tathaiva tasya bruvataḥ pratyadr̥śyata keśavaḥ । sainyasugrīvayuktena rathena rathināṁ varaḥ ॥

मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया । उपायाद्देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान् ॥

maghavān iva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā । upāyād devakīputro didr̥kṣuḥ kurusattamān ॥

अवतीर्य रथात्कृष्णो धर्मराजं यथाविधि । ववन्दे मुदितो धीमान्भीमं च बलिनां वरम् ॥

avatīrya rathāt kr̥ṣṇo dharmarājaṁ yathāvidhi । vavande mudito dhīmān bhīmaṁ ca balināṁ varam ॥

पूजयामास धौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः । परिष्वज्य गुडाकेशं द्रौपदीं पर्यसान्त्वयत् ॥

pūjayām āsa dhaumyaṁ ca yamābhyām abhivāditaḥ । pariṣvajya guḍākeśaṁ draupadīṁ paryasāntvayat ॥

स दृष्ट्वा फल्गुनं वीरं चिरस्य प्रियमागतम् । पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिंदमम् ॥

sa dr̥ṣṭvā phalgunaṁ vīraṁ cirasya priyam āgatam । paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punar ariṁdamam ॥

तथैव सत्यभामापि द्रौपदीं परिषस्वजे । पाण्डवानां प्रियां भार्यां कृष्णस्य महिषी प्रिया ॥

tathaiva satyabhāmāpi draupadīṁ pariṣasvaje । pāṇḍavānāṁ priyāṁ bhāryāṁ kr̥ṣṇasya mahiṣī priyā ॥

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सभार्याः सपुरोहिताः । आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवव्रुश्च सर्वशः ॥

tatas te pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapurohitāḥ । ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṁ parivavruś ca sarvaśaḥ ॥

कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वा;न्धनंजयेनासुरतर्जनेन । बभौ यथा भूतपतिर्महात्मा; समेत्य साक्षाद्भगवान्गुहेन ॥

kr̥ṣṇas tu pārthena sametya vidvān; dhanaṁjayenāsuratarjanena । babhau yathā bhūtapatir mahātmā; sametya sākṣād bhagavān guhena ॥

ततः समस्तानि किरीटमाली; वनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय । उक्त्वा यथावत्पुनरन्वपृच्छ;त्कथं सुभद्रा च तथाभिमन्युः ॥

tataḥ samastāni kirīṭamālī; vaneṣu vr̥ttāni gadāgrajāya । uktvā yathāvat punar anvapr̥cchat; kathaṁ subhadrā ca tathābhimanyuḥ ॥

स पूजयित्वा मधुहा यथाव;त्पार्थांश्च कृष्णां च पुरोहितं च । उवाच राजानमभिप्रशंस;न्युधिष्ठिरं तत्र सहोपविश्य ॥

sa pūjayitvā madhuhā yathāvat; pārthāṁś ca kr̥ṣṇāṁ ca purohitaṁ ca । uvāca rājānam abhipraśaṁsan; yudhiṣṭhiraṁ tatra sahopaviśya ॥

धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभा;त्तस्यार्थमाहुस्तप एव राजन् । सत्यार्जवाभ्यां चरता स्वधर्मं; जितस्तवायं च परश्च लोकः ॥

dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhāt; tasyārtham āhus tapa eva rājan । satyārjavābhyāṁ caratā svadharmaṁ; jitas tavāyaṁ ca paraś ca lokaḥ ॥

अधीतमग्रे चरता व्रतानि; सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम् । क्षात्रेण धर्मेण वसूनि लब्ध्वा; सर्वे ह्यवाप्ताः क्रतवः पुराणाः ॥

adhītam agre caratā vratāni; samyag dhanurvedam avāpya kr̥tsnam । kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā; sarve hy avāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ ॥

न ग्राम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति; कामान्न किंचित्कुरुषे नरेन्द्र । न चार्थलोभात्प्रजहासि धर्मं; तस्मात्स्वभावादसि धर्मराजः ॥

na grāmyadharmeṣu ratis tavāsti; kāmān na kiṁ cit kuruṣe narendra । na cārthalobhāt prajahāsi dharmaṁ; tasmāt svabhāvād asi dharmarājaḥ ॥

दानं च सत्यं च तपश्च राज;ञ्श्रद्धा च शान्तिश्च धृतिः क्षमा च । अवाप्य राष्ट्राणि वसूनि भोगा;नेषा परा पार्थ सदा रतिस्ते ॥

dānaṁ ca satyaṁ ca tapaś ca rājañ; śraddhā ca śāntiś ca dhr̥tiḥ kṣamā ca । avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogān; eṣā parā pārtha sadā ratis te ॥

यदा जनौघः कुरुजाङ्गलानां; कृष्णां सभायामवशामपश्यत् । अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं; सहेत तत्पाण्डव कस्त्वदन्यः ॥

yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṁ; kr̥ṣṇāṁ sabhāyām avaśām apaśyat । apetadharmavyavahāravr̥ttaṁ; saheta tat pāṇḍava kas tvad anyaḥ ॥

असंशयं सर्वसमृद्धकामः; क्षिप्रं प्रजाः पालयितासि सम्यक् । इमे वयं निग्रहणे कुरूणां; यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता ॥

asaṁśayaṁ sarvasamr̥ddhakāmaḥ; kṣipraṁ prajāḥ pālayitāsi samyak । ime vayaṁ nigrahaṇe kurūṇāṁ; yadi pratijñā bhavataḥ samāptā ॥

धौम्यं च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; यमौ च भीमं च दशार्हसिंहः । उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन; प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः ॥

dhaumyaṁ ca kr̥ṣṇāṁ ca yudhiṣṭhiraṁ ca; yamau ca bhīmaṁ ca daśārhasiṁhaḥ । uvāca diṣṭyā bhavatāṁ śivena; prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kr̥tāstraḥ ॥

प्रोवाच कृष्णामपि याज्ञसेनीं; दशार्हभर्ता सहितः सुहृद्भिः । कृष्णे धनुर्वेदरतिप्रधानाः; सत्यव्रतास्ते शिशवः सुशीलाः । सद्भिः सदैवाचरितं समाधिं; चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि ॥

provāca kr̥ṣṇām api yājñasenīṁ; daśārhabhartā sahitaḥ suhr̥dbhiḥ । kr̥ṣṇe dhanurvedaratipradhānāḥ; satyavratās te śiśavaḥ suśīlāḥ । sadbhiḥ sadaivācaritaṁ samādhiṁ; caranti putrās tava yājñaseni ॥

राज्येन राष्ट्रैश्च निमन्त्र्यमाणाः; पित्रा च कृष्णे तव सोदरैश्च । न यज्ञसेनस्य न मातुलानां; गृहेषु बाला रतिमाप्नुवन्ति ॥

rājyena rāṣṭraiś ca nimantryamāṇāḥ; pitrā ca kr̥ṣṇe tava sodaraiś ca । na yajñasenasya na mātulānāṁ; gr̥heṣu bālā ratim āpnuvanti ॥

आनर्तमेवाभिमुखाः शिवेन; गत्वा धनुर्वेदरतिप्रधानाः । तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य; न दैवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृष्णे ॥

ānartam evābhimukhāḥ śivena; gatvā dhanurvedaratipradhānāḥ । tavātmajā vr̥ṣṇipuraṁ praviśya; na daivatebhyaḥ spr̥hayanti kr̥ṣṇe ॥

यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तिं; प्रयोक्तुमार्या च यथैव कुन्ती । तेष्वप्रमादेन सदा करोति; तथा च भूयश्च तथा सुभद्रा ॥

yathā tvam evārhasi teṣu vr̥ttiṁ; prayoktum āryā ca yathaiva kuntī । teṣv apramādena sadā karoti; tathā ca bhūyaś ca tathā subhadrā ॥

यथानिरुद्धस्य यथाभिमन्यो;र्यथा सुनीथस्य यथैव भानोः । तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे; तवात्मजानामपि रौक्मिणेयः ॥

yathāniruddhasya yathābhimanyor; yathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ । tathā vinetā ca gatiś ca kr̥ṣṇe; tavātmajānām api raukmiṇeyaḥ ॥

गदासिचर्मग्रहणेषु शूरा;नस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने । सम्यग्विनेता विनयत्यतन्द्री;स्तांश्चाभिमन्युः सततं कुमारः ॥

gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrān; astreṣu śikṣāsu rathāśvayāne । samyag vinetā vinayaty atandrīs; tāṁś cābhimanyuḥ satataṁ kumāraḥ ॥

स चापि सम्यक्प्रणिधाय शिक्षा;मस्त्राणि चैषां गुरुवत्प्रदाय । तवात्मजानां च तथाभिमन्योः; पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः ॥

sa cāpi samyak praṇidhāya śikṣām; astrāṇi caiṣāṁ guruvat pradāya । tavātmajānāṁ ca tathābhimanyoḥ; parākramais tuṣyati raukmiṇeyaḥ ॥

यदा विहारं प्रसमीक्षमाणाः; प्रयान्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि । एकैकमेषामनुयान्ति तत्र; रथाश्च यानानि च दन्तिनश्च ॥

yadā vihāraṁ prasamīkṣamāṇāḥ; prayānti putrās tava yājñaseni । ekaikam eṣām anuyānti tatra; rathāś ca yānāni ca dantinaś ca ॥

अथाब्रवीद्धर्मराजं तु कृष्णो; दशार्हयोधाः कुकुरान्धकाश्च । एते निदेशं तव पालयन्ति; तिष्ठन्ति यत्रेच्छसि तत्र राजन् ॥

athābravīd dharmarājaṁ tu kr̥ṣṇo; daśārhayodhāḥ kukurāndhakāś ca । ete nideśaṁ tava pālayanti; tiṣṭhanti yatrecchasi tatra rājan ॥

आवर्ततां कार्मुकवेगवाता; हलायुधप्रग्रहणा मधूनाम् । सेना तवार्थेषु नरेन्द्र यत्ता; ससादिपत्त्यश्वरथा सनागा ॥

āvartatāṁ kārmukavegavātā; halāyudhapragrahaṇā madhūnām । senā tavārtheṣu narendra yattā; sasādipattyaśvarathā sanāgā ॥

प्रस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः; सुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः । स सानुबन्धः ससुहृद्गणश्च; सौभस्य सौभाधिपतेश्च मार्गम् ॥

prasthāpyatāṁ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ; suyodhanaḥ pāpakr̥tāṁ variṣṭhaḥ । sa sānubandhaḥ sasuhr̥dgaṇaś ca; saubhasya saubhādhipateś ca mārgam ॥

कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मि;न्यथा कृतस्ते समयः सभायाम् । दाशार्हयोधैस्तु ससादियोधं; प्रतीक्षतां नागपुरं भवन्तम् ॥

kāmaṁ tathā tiṣṭha narendra tasmin; yathā kr̥tas te samayaḥ sabhāyām । dāśārhayodhais tu sasādiyodhaṁ; pratīkṣatāṁ nāgapuraṁ bhavantam ॥

व्यपेतमन्युर्व्यपनीतपाप्मा; विहृत्य यत्रेच्छसि तत्र कामम् । ततः समृद्धं प्रथमं विशोकः; प्रपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम् ॥

vyapetamanyur vyapanītapāpmā; vihr̥tya yatrecchasi tatra kāmam । tataḥ samr̥ddhaṁ prathamaṁ viśokaḥ; prapatsyase nāgapuraṁ sarāṣṭram ॥

ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा; यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन । प्रशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः; कृताञ्जलिः केशवमित्युवाच ॥

tatas tad ājñāya mataṁ mahātmā; yathāvad uktaṁ puruṣottamena । praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ; kr̥tāñjaliḥ keśavam ity uvāca ॥

असंशयं केशव पाण्डवानां; भवान्गतिस्त्वच्छरणा हि पार्थाः । कालोदये तच्च ततश्च भूयः; कर्ता भवान्कर्म न संशयोऽस्ति ॥

asaṁśayaṁ keśava pāṇḍavānāṁ; bhavān gatis tvaccharaṇā hi pārthāḥ । kālodaye tac ca tataś ca bhūyaḥ; kartā bhavān karma na saṁśayo ’sti ॥

यथाप्रतिज्ञं विहृतश्च कालः; सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु । अज्ञातचर्यां विधिवत्समाप्य; भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः ॥

yathāpratijñaṁ vihr̥taś ca kālaḥ; sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu । ajñātacaryāṁ vidhivat samāpya; bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे च भारत । अथ पश्चात्तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक् । प्रत्यदृश्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata । atha paścāt tapovr̥ddho bahuvarṣasahasradhr̥k । pratyadr̥śyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ ॥

तमागतमृषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम् । आनर्चुर्ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश्च सह पाण्डवैः ॥

tam āgatam r̥ṣiṁ vr̥ddhaṁ bahuvarṣasahasriṇam । ānarcur brāhmaṇāḥ sarve kr̥ṣṇaś ca saha pāṇḍavaiḥ ॥

तमर्चितं सुविश्वस्तमासीनमृषिसत्तमम् । ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः ॥

tam arcitaṁ suviśvastam āsīnam r̥ṣisattamam । brāhmaṇānāṁ matenāha pāṇḍavānāṁ ca keśavaḥ ॥

शुश्रूषवः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः । द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः ॥

śuśrūṣavaḥ pāṇḍavās te brāhmaṇāś ca samāgatāḥ । draupadī satyabhāmā ca tathāhaṁ paramaṁ vacaḥ ॥

पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचाराः सनातनाः । राज्ञां स्त्रीणामृषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः ॥

purāvr̥ttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ । rājñāṁ strīṇām r̥ṣīṇāṁ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ ॥

तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिरपि नारदः । आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः ॥

teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣir api nāradaḥ । ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavān avalokakaḥ ॥

तमप्यथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः । पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणम् ॥

tam apy atha mahātmānaṁ sarve tu puruṣarṣabhāḥ । pādyārghyābhyāṁ yathānyāyam upatasthur manīṣiṇam ॥

नारदस्त्वथ देवर्षिर्ज्ञात्वा तांस्तु कृतक्षणान् । मार्कण्डेयस्य वदतस्तां कथामन्वमोदत ॥

nāradas tv atha devarṣir jñātvā tāṁs tu kr̥takṣaṇān । mārkaṇḍeyasya vadatas tāṁ kathām anvamodata ॥

उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्निव स नारदः । ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत्ते पाण्डवेषु विवक्षितम् ॥

uvāca cainaṁ kālajñaḥ smayann iva sa nāradaḥ । brahmarṣe kathyatāṁ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः । क्षणं कुरुध्वं विपुलमाख्यातव्यं भविष्यति ॥

evam uktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ । kṣaṇaṁ kurudhvaṁ vipulam ākhyātavyaṁ bhaviṣyati ॥

एवमुक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर्द्विजैः । मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस्तं महामुनिम् ॥

evam uktāḥ kṣaṇaṁ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tair dvijaiḥ । madhyaṁdine yathādityaṁ prekṣantas taṁ mahāmunim ॥