Adhyāya 149

भीम उवाच । पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन । यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ॥

bhīma uvāca । pūrvarūpam adr̥ṣṭvā te na yāsyāmi kathaṁ cana । yadi te ’ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः । तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu bhīmena smitaṁ kr̥tvā plavaṁgamaḥ । tad rūpaṁ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane ॥

भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः । देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ॥

bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ । dehas tasya tato ’tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ ॥

तद्रूपं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः । गिरेश्चोच्छ्रयमागम्य तस्थौ तत्र स वानरः ॥

tad rūpaṁ kadalīṣaṇḍaṁ chādayann amitadyutiḥ । gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ ॥

समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः । ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः । दीर्घलाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥

samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ । tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṁṣṭro bhr̥kuṭīkr̥talocanaḥ । dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ ॥

तद्रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः । विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥

tad rūpaṁ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ । visismiye tadā bhīmo jahr̥ṣe ca punaḥ punaḥ ॥

तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् । प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥

tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam । pradīptam iva cākāśaṁ dr̥ṣṭvā bhīmo nyamīlayat ॥

आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव । एतावदिह शक्तस्त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ ॥

ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṁ smayann iva । etāvad iha śaktas tvaṁ rūpaṁ draṣṭuṁ mamānagha ॥

वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम् । भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा ॥

vardhe ’haṁ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam । bhīma śatruṣu cātyarthaṁ vardhate mūrtir ojasā ॥

तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम् । दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥

tad adbhutaṁ mahāraudraṁ vindhyamandarasaṁnibham । dr̥ṣṭvā hanūmato varṣma saṁbhrāntaḥ pavanātmajaḥ ॥

प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः । कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम् ॥

pratyuvāca tato bhīmaḥ saṁprahr̥ṣṭatanūruhaḥ । kr̥tāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam ॥

दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो । संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना ॥

dr̥ṣṭaṁ pramāṇaṁ vipulaṁ śarīrasyāsya te vibho । saṁharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā ॥

न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम् । अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम् ॥

na hi śaknomi tvāṁ draṣṭuṁ divākaram ivoditam । aprameyam anādhr̥ṣyaṁ mainākam iva parvatam ॥

विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै । यद्रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात् ॥

vismayaś caiva me vīra sumahān manaso ’dya vai । yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṁ rāvaṇam abhyagāt ॥

त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम् । स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमोजसा ॥

tvam eva śaktas tāṁ laṅkāṁ sayodhāṁ sahavāhanām । svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā ॥

न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते । तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि ॥

na hi te kiṁ cid aprāpyaṁ mārutātmaja vidyate । tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi ॥

एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगर्षभः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥

evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ । pratyuvāca tato vākyaṁ snigdhagambhīrayā girā ॥

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः ॥

evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata । bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ ॥

मया तु तस्मिन्निहते रावणे लोककण्टके । कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम् ॥

mayā tu tasmin nihate rāvaṇe lokakaṇṭake । kīrtir naśyed rāghavasya tata etad upekṣitam ॥

तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम् । आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश्च स्थापिता ॥

tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṁ rākṣasādhipam । ānītā svapuraṁ sītā loke kīrtiś ca sthāpitā ॥

तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः । अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः ॥

tad gaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ । ariṣṭaṁ kṣemam adhvānaṁ vāyunā parirakṣitaḥ ॥

एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते । द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः ॥

eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te । drakṣyase dhanadodyānaṁ rakṣitaṁ yakṣarākṣasaiḥ ॥

न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम् । दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ॥

na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayam । daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ ॥

बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ । दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ॥

balihomanamaskārair mantraiś ca bharatarṣabha । daivatāni prasādaṁ hi bhaktyā kurvanti bhārata ॥

मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्ममनुपालय । स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च ॥

mā tāta sāhasaṁ kārṣīḥ svadharmam anupālaya । svadharmasthaḥ paraṁ dharmaṁ budhyasvāgamayasva ca ॥

न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च । धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि ॥

na hi dharmam avijñāya vr̥ddhān anupasevya ca । dharmo vai vedituṁ śakyo br̥haspatisamair api ॥

अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः । विज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः ॥

adharmo yatra dharmākhyo dharmaś cādharmasaṁjñitaḥ । vijñātavyo vibhāgena yatra muhyanty abuddhayaḥ ॥

आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः । वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥

ācārasaṁbhavo dharmo dharmād vedāḥ samutthitāḥ । vedair yajñāḥ samutpannā yajñair devāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः । बृहस्पत्युशनोक्तैश्च नयैर्धार्यन्ति मानवाः ॥

vedācāravidhānoktair yajñair dhāryanti devatāḥ । br̥haspatyuśanoktaiś ca nayair dhāryanti mānavāḥ ॥

पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैः । वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः ॥

paṇyākaravaṇijyābhiḥ kr̥ṣyātho yonipoṣaṇaiḥ । vārtayā dhāryate sarvaṁ dharmair etair dvijātibhiḥ ॥

त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम् । ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते ॥

trayī vārtā daṇḍanītis tisro vidyā vijānatām । tābhiḥ samyakprayuktābhir lokayātrā vidhīyate ॥

सा चेद्धर्मक्रिया न स्यात्त्रयीधर्ममृते भुवि । दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत् ॥

sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam r̥te bhuvi । daṇḍanītim r̥te cāpi nirmaryādam idaṁ bhavet ॥

वार्ताधर्मे ह्यवर्तन्त्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः । सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥

vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ । supravr̥ttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ ॥

द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णिकः । यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥

dvijānām amr̥taṁ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ । yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smr̥tāḥ ॥

याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः । पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम् ॥

yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṁ pratigrahaḥ । pālanaṁ kṣatriyāṇāṁ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam ॥

शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते । भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिनाम् ॥

śuśrūṣā tu dvijātīnāṁ śūdrāṇāṁ dharma ucyate । bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām ॥

क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम् । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥

kṣatradharmo ’tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam । svadharmaṁ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ ॥

वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः । सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥

vr̥ddhaiḥ saṁmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ । susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate ॥

निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥

nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate । tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā ॥

तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च । नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा ॥

tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca । nityaṁ cāreṇa boddhavyaṁ sthānaṁ vr̥ddhiḥ kṣayas tathā ॥

राज्ञामुपायाश्चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः । निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम् ॥

rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ । nigrahānugrahau caiva dākṣyaṁ tatkāryasādhanam ॥

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च । साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥

sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca । sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ ॥

मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश्च भरतर्षभ । सुमन्त्रितैर्नयैः सिद्धिस्तद्विदैः सह मन्त्रयेत् ॥

mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha । sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet ॥

स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा । न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम् ॥

striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā । na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam ॥

मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् । स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत् ॥

mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet । snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet ॥

धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् । स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु ॥

dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān । strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu ॥

स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा । बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥

svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā । buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṁ ca balābalam ॥

बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुपरिग्रहम् । निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥

buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham । nigrahaṁ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet ॥

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥

nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate । tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā ॥

एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः । तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय ॥

eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ । taṁ svadharmavibhāgena vinayastho ’nupālaya ॥

तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम् । दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम् ॥

tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam । dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim ॥

क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः । सम्यक्प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः । अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम् ॥

kṣatraṁ yāti tathā svargaṁ bhuvi nigrahapālanaiḥ । samyak praṇīya daṇḍaṁ hi kāmadveṣavivarjitāḥ । alubdhā vigatakrodhāḥ satāṁ yānti salokatām ॥