Adhyāya 148

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् । प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān । praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṁ hr̥ṣṭamānasaḥ । uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṁ kapīśvaram ॥

मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् । अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ॥

mayā dhanyataro nāsti yad āryaṁ dr̥ṣṭavān aham । anugraho me sumahāṁs tr̥ptiś ca tava darśanāt ॥

एवं तु कृतमिच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम । यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् । रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ॥

evaṁ tu kr̥tam icchāmi tvayāryādya priyaṁ mama । yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṁ makarālayam । rūpam apratimaṁ vīra tad icchāmi nirīkṣitum ॥

एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः । एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥

evaṁ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ । evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt ॥

न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् । कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम् ॥

na tac chakyaṁ tvayā draṣṭuṁ rūpaṁ nānyena kena cit । kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṁpratam ॥

अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरेऽपरः । अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे ॥

anyaḥ kr̥tayuge kālas tretāyāṁ dvāpare ’paraḥ । ayaṁ pradhvaṁsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me ॥

भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः । कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे । बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥

bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ । kālaṁ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge । balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca ॥

तदलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह । युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥

tad alaṁ tava tad rūpaṁ draṣṭuṁ kurukulodvaha । yugaṁ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ ॥

भीम उवाच । युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे । धर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ ॥

bhīma uvāca । yugasaṁkhyāṁ samācakṣva ācāraṁ ca yuge yuge । dharmakāmārthabhāvāṁś ca varṣma vīryaṁ bhavābhavau ॥

हनूमानुवाच । कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे ॥

hanūmān uvāca । kr̥taṁ nāma yugaṁ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ । kr̥tam eva na kartavyaṁ tasmin kāle yugottame ॥

न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः । ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥

na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ । tataḥ kr̥tayugaṁ nāma kālena guṇatāṁ gatam ॥

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः ॥

devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ । nāsan kr̥tayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ ॥

न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी । अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥

na sāmayajur̥gvarṇāḥ kriyā nāsīc ca mānavī । abhidhyāya phalaṁ tatra dharmaḥ saṁnyāsa eva ca ॥

न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः । नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम् ॥

na tasmin yugasaṁsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ । nāsūyā nāpi ruditaṁ na darpo nāpi paiśunam ॥

न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम् । न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥

na vigrahaḥ kutas tandrī na dveṣo nāpi vaikr̥tam । na bhayaṁ na ca saṁtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ ॥

ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा । आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥

tataḥ paramakaṁ brahma yā gatir yogināṁ parā । ātmā ca sarvabhūtānāṁ śuklo nārāyaṇas tadā ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः । कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kr̥talakṣaṇāḥ । kr̥te yuge samabhavan svakarmaniratāḥ prajāḥ ॥

समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम् । तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥

samāśramaṁ samācāraṁ samajñānamatībalam । tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmān avāpnuvan ॥

एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः । पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥

ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ । pr̥thagdharmās tv ekavedā dharmam ekam anuvratāḥ ॥

चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना । अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥

cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā । akāmaphalasaṁyogāt prāpnuvanti parāṁ gatim ॥

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः । कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥

ātmayogasamāyukto dharmo ’yaṁ kr̥talakṣaṇaḥ । kr̥te yuge catuṣpādaś cāturvarṇyasya śāśvataḥ ॥

एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् । त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्रं प्रवर्तते ॥

etat kr̥tayugaṁ nāma traiguṇyaparivarjitam । tretām api nibodha tvaṁ yasmin satraṁ pravartate ॥

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः । सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥

pādena hrasate dharmo raktatāṁ yāti cācyutaḥ । satyapravr̥ttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ ॥

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः । त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥

tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ । tretāyāṁ bhāvasaṁkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ ॥

प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः । स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥

pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ । svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge ’bhavan ॥

द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते । विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥

dvāpare ’pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate । viṣṇur vai pītatāṁ yāti caturdhā veda eva ca ॥

ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे । द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे ॥

tato ’nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare । dvivedāś caikavedāś cāpy anr̥caś ca tathāpare ॥

एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया । तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥

evaṁ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā । tapodānapravr̥ttā ca rājasī bhavati prajā ॥

एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः । सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥

ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kr̥tāḥ । satyasya ceha vibhraṁśāt satye kaś cid avasthitaḥ ॥

सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन् । कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः ॥

satyāt pracyavamānānāṁ vyādhayo bahavo ’bhavan । kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ ॥

यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः । कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥

yair ardyamānāḥ subhr̥śaṁ tapas tapyanti mānavāḥ । kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṁs tanvanti cāpare ॥

एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः । पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥

evaṁ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ । pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ ॥

तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः । वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥

tāmasaṁ yugam āsādya kr̥ṣṇo bhavati keśavaḥ । vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā ॥

ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा । उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा ॥

ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā । upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā ॥

युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः । धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥

yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ । dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ ॥

लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः । युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥

loke kṣīṇe kṣayaṁ yānti bhāvā lokapravartakāḥ । yugakṣayakr̥tā dharmāḥ prārthanāni vikurvate ॥

एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते । युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥

etat kaliyugaṁ nāma acirād yat pravartate । yugānuvartanaṁ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ ॥

यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥

yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṁdama । anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । yugasaṁkhyāṁ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām ॥