Adhyāya 135

लोमश उवाच । एषा मधुविला राजन्समङ्गा संप्रकाशते । एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम् ॥

lomaśa uvāca । eṣā madhuvilā rājan samaṅgā saṁprakāśate । etat kardamilaṁ nāma bharatasyābhiṣecanam ॥

अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः । आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत ॥

alakṣmyā kila saṁyukto vr̥traṁ hatvā śacīpatiḥ । āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṁ vyamucyata ॥

एतद्विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ । अदितिर्यत्र पुत्रार्थं तदन्नमपचत्पुरा ॥

etad vinaśanaṁ kukṣau mainākasya nararṣabha । aditir yatra putrārthaṁ tadannam apacat purā ॥

एनं पर्वतराजानमारुह्य पुरुषर्षभ । अयशस्यामसंशब्द्यामलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ ॥

enaṁ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha । ayaśasyām asaṁśabdyām alakṣmīṁ vyapanotsyatha ॥

एते कनखला राजनृषीणां दयिता नगाः । एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी ॥

ete kanakhalā rājan r̥ṣīṇāṁ dayitā nagāḥ । eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī ॥

सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात्पराम् । आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे ॥

sanatkumāro bhagavān atra siddhim agāt parām । ājamīḍhāvagāhyaināṁ sarvapāpaiḥ pramokṣyase ॥

अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम् । तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश ॥

apāṁ hradaṁ ca puṇyākhyaṁ bhr̥gutuṅgaṁ ca parvatam । tūṣṇīṁ gaṅgāṁ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspr̥śa ॥

आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते । अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय ॥

āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate । atra mānaṁ ca kaunteya krodhaṁ caiva vivarjaya ॥

एष रैभ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते । भारद्वाजो यत्र कविर्यवक्रीतो व्यनश्यत ॥

eṣa raibhyāśramaḥ śrīmān pāṇḍaveya prakāśate । bhāradvājo yatra kavir yavakrīto vyanaśyata ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथंयुक्तोऽभवदृषिर्भरद्वाजः प्रतापवान् । किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रो व्यनश्यत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁyukto ’bhavad r̥ṣir bharadvājaḥ pratāpavān । kimarthaṁ ca yavakrīta r̥ṣiputro vyanaśyata ॥

एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि लोमश । कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे ॥

etat sarvaṁ yathāvr̥ttaṁ śrotum icchāmi lomaśa । karmabhir devakalpānāṁ kīrtyamānair bhr̥śaṁ rame ॥

लोमश उवाच । भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः । तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे ॥

lomaśa uvāca । bharadvājaś ca raibhyaś ca sakhāyau saṁbabhūvatuḥ । tāv ūṣatur ihātyantaṁ prīyamāṇau vanāntare ॥

रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू । आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत ॥

raibhyasya tu sutāv āstām arvāvasuparāvasū । āsīd yavakrīḥ putras tu bharadvājasya bhārata ॥

रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत् । तयोश्चाप्यतुला प्रीतिर्बाल्यात्प्रभृति भारत ॥

raibhyo vidvān sahāpatyas tapasvī cetaro ’bhavat । tayoś cāpy atulā prītir bālyāt prabhr̥ti bhārata ॥

यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम् । दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ ॥

yavakrīḥ pitaraṁ dr̥ṣṭvā tapasvinam asatkr̥tam । dr̥ṣṭvā ca satkr̥taṁ viprai raibhyaṁ putraiḥ sahānagha ॥

पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः । तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव ॥

paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ । tapas tepe tato ghoraṁ vedajñānāya pāṇḍava ॥

सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन् । जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः ॥

susamiddhe mahaty agnau śarīram upatāpayan । janayām āsa saṁtāpam indrasya sumahātapāḥ ॥

तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर । अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम् ॥

tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira । abravīt kasya hetos tvam āsthitas tapa uttamam ॥

यवक्रीरुवाच । द्विजानामनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित । प्रतिभान्त्विति तप्येऽहमिदं परमकं तपः ॥

yavakrīr uvāca । dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita । pratibhāntv iti tapye ’ham idaṁ paramakaṁ tapaḥ ॥

स्वाध्यायार्थे समारम्भो ममायं पाकशासन । तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक ॥

svādhyāyārthe samārambho mamāyaṁ pākaśāsana । tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika ॥

कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो । प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः ॥

kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhād vibho । prāptuṁ tasmād ayaṁ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ ॥

इन्द्र उवाच । अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि । किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात् ॥

indra uvāca । amārga eṣa viprarṣe yena tvaṁ yātum icchasi । kiṁ vighātena te vipra gacchādhīhi guror mukhāt ॥

लोमश उवाच । एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत । भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रम ॥

lomaśa uvāca । evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata । bhūya evākarod yatnaṁ tapasy amitavikrama ॥

घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महातपाः । संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम् ॥

ghoreṇa tapasā rājaṁs tapyamāno mahātapāḥ । saṁtāpayām āsa bhr̥śaṁ devendram iti naḥ śrutam ॥

तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम् । उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः ॥

taṁ tathā tapyamānaṁ tu tapas tīvraṁ mahāmunim । upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ ॥

अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव । प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते ॥

aśakyo ’rthaḥ samārabdho naitad buddhikr̥taṁ tava । pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te ॥

यवक्रीरुवाच । न चैतदेवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् । महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः ॥

yavakrīr uvāca । na caitad evaṁ kriyate devarāja mamepsitam । mahatā niyamenāhaṁ tapsye ghorataraṁ tapaḥ ॥

समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं; होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध । यद्येतदेवं न करोषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥

samiddhe ’gnāv upakr̥tyāṅgam aṅgaṁ; hoṣyāmi vā maghavaṁs tan nibodha । yady etad evaṁ na karoṣi kāmaṁ; mamepsitaṁ devarājeha sarvam ॥

लोमश उवाच । निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः । प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥

lomaśa uvāca । niścayaṁ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ । prativāraṇahetvarthaṁ buddhyā saṁcintya buddhimān ॥

तत इन्द्रोऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः । अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः ॥

tata indro ’karod rūpaṁ brāhmaṇasya tapasvinaḥ । anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ ॥

यवक्रीतस्य यत्तीर्थमुचितं शौचकर्मणि । भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश्चकार सः ॥

yavakrītasya yat tīrtham ucitaṁ śaucakarmaṇi । bhāgīrathyāṁ tatra setuṁ vālukābhiś cakāra saḥ ॥

यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः । वालुकाभिस्ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन् ॥

yadāsya vadato vākyaṁ na sa cakre dvijottamaḥ । vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṁ samabhipūrayan ॥

वालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् । सेतुमभ्यारभच्छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन् ॥

vālukāmuṣṭim aniśaṁ bhāgīrathyāṁ vyasarjayat । setum abhyārabhac chakro yavakrītaṁ nidarśayan ॥

तं ददर्श यवक्रीस्तु यत्नवन्तं निबन्धने । प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः ॥

taṁ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṁ nibandhane । prahasaṁś cābravīd vākyam idaṁ sa munipuṁgavaḥ ॥

किमिदं वर्तते ब्रह्मन्किं च ते ह चिकीर्षितम् । अतीव हि महान्यत्नः क्रियतेऽयं निरर्थकः ॥

kim idaṁ vartate brahman kiṁ ca te ha cikīrṣitam । atīva hi mahān yatnaḥ kriyate ’yaṁ nirarthakaḥ ॥

इन्द्र उवाच । बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति । क्लिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनः पुनः ॥

indra uvāca । bandhiṣye setunā gaṅgāṁ sukhaḥ panthā bhaviṣyati । kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ ॥

यवक्रीरुवाच । नायं शक्यस्त्वया बद्धुं महानोघः कथंचन । अशक्याद्विनिवर्तस्व शक्यमर्थं समारभ ॥

yavakrīr uvāca । nāyaṁ śakyas tvayā baddhuṁ mahān oghaḥ kathaṁ cana । aśakyād vinivartasva śakyam arthaṁ samārabha ॥

इन्द्र उवाच । यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थमुद्यतम् । अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समुद्यतः ॥

indra uvāca । yathaiva bhavatā cedaṁ tapo vedārtham udyatam । aśakyaṁ tadvad asmābhir ayaṁ bhāraḥ samudyataḥ ॥

यवक्रीरुवाच । यथा तव निरर्थोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर । तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ॥

yavakrīr uvāca । yathā tava nirartho ’yam ārambhas tridaśeśvara । tathā yadi mamāpīdaṁ manyase pākaśāsana ॥

क्रियतां यद्भवेच्छक्यं मया सुरगणेश्वर । वरांश्च मे प्रयच्छान्यान्यैरन्यान्भवितास्म्यति ॥

kriyatāṁ yad bhavec chakyaṁ mayā suragaṇeśvara । varāṁś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati ॥

लोमश उवाच । तस्मै प्रादाद्वरानिन्द्र उक्तवान्यान्महातपाः । प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः ॥

lomaśa uvāca । tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ । pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ ॥

यच्चान्यत्काङ्क्षसे कामं यवक्रीर्गम्यतामिति । स लब्धकामः पितरमुपेत्याथ ततोऽब्रवीत् ॥

yac cānyat kāṅkṣase kāmaṁ yavakrīr gamyatām iti । sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato ’bravīt ॥