Adhyāya 134

अष्टावक्र उवाच । अत्रोग्रसेनसमितेषु राज;न्समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु । न वै विवित्सान्तरमस्ति वादिनां; महाजले हंसनिनादिनामिव ॥

aṣṭāvakra uvāca । atrograsenasamiteṣu rājan; samāgateṣv apratimeṣu rājasu । na vai vivitsāntaram asti vādināṁ; mahājale haṁsaninādinām iva ॥

न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानि;न्ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः । हुताशनस्येव समिद्धतेजसः; स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन् ॥

na me ’dya vakṣyasy ativādimānin; glahaṁ prapannaḥ saritām ivāgamaḥ । hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ; sthiro bhavasveha mamādya bandin ॥

बन्द्युवाच । व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय; आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम् । पदाहतस्येव शिरोऽभिहत्य; नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध ॥

bandy uvāca । vyāghraṁ śayānaṁ prati mā prabodhaya; āśīviṣaṁ sr̥kkiṇī lelihānam । padāhatasyeva śiro ’bhihatya; nādaṣṭo vai mokṣyase tan nibodha ॥

यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः; सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति । तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्यते; न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ॥

yo vai darpāt saṁhananopapannaḥ; sudurbalaḥ parvatam āvihanti । tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate; na caiva śailasya hi dr̥śyate vraṇaḥ ॥

सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः । निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनदुहो यथा ॥

sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ । nikr̥ṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā ॥

लोमश उवाच । अष्टावक्रः समितौ गर्जमानो; जातक्रोधो बन्दिनमाह राजन् । उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि; वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि ॥

lomaśa uvāca । aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno; jātakrodho bandinam āha rājan । ukte vākye cottaraṁ me bravīhi; vākyasya cāpy uttaraṁ te bravīmi ॥

बन्द्युवाच । एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यः सर्वमिदं प्रभासते । एको वीरो देवराजो निहन्ता; यमः पितॄणामीश्वरश्चैक एव ॥

bandy uvāca । eka evāgnir bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvam idaṁ prabhāsate । eko vīro devarājo nihantā; yamaḥ pitr̥̄ṇām īśvaraś caika eva ॥

अष्टावक्र उवाच । द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ; द्वौ देवर्षी नारदः पर्वतश्च । द्वावश्विनौ द्वे च रथस्य चक्रे; भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ॥

aṣṭāvakra uvāca । dvāv indrāgnī carato vai sakhāyau; dvau devarṣī nāradaḥ parvataś ca । dvāv aśvinau dve ca rathasya cakre; bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā ॥

बन्द्युवाच । त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं; त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति । अध्वर्यवस्त्रिषवणानि तन्वते; त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ॥

bandy uvāca । triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṁ; trayo yuktā vājapeyaṁ vahanti । adhvaryavas triṣavaṇāni tanvate; trayo lokās trīṇi jyotīṁṣi cāhuḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं; चत्वारो युक्ता यज्ञमिमं वहन्ति । दिशश्चतस्रश्चतुरश्च वर्णा;श्चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता ॥

aṣṭāvakra uvāca । catuṣṭayaṁ brāhmaṇānāṁ niketaṁ; catvāro yuktā yajñam imaṁ vahanti । diśaś catasraś caturaś ca varṇāś; catuṣpadā gaur api śaśvad uktā ॥

बन्द्युवाच । पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति;र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेन्द्रियाणि । दृष्टा वेदे पञ्चचूडाश्च पञ्च; लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ॥

bandy uvāca । pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktir; yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi । dr̥ṣṭā vede pañcacūḍāś ca pañca; loke khyātaṁ pañcanadaṁ ca puṇyam ॥

अष्टावक्र उवाच । षडाधाने दक्षिणामाहुरेके; षडेवेमे ऋतवः कालचक्रम् । षडिन्द्रियाण्युत षट्कृत्तिकाश्च; षट्साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ॥

aṣṭāvakra uvāca । ṣaḍādhāne dakṣiṇām āhur eke; ṣaḍ eveme r̥tavaḥ kālacakram । ṣaḍ indriyāṇy uta ṣaṭ kr̥ttikāś ca; ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dr̥ṣṭāḥ ॥

बन्द्युवाच । सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः; सप्त छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति । सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि; सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा ॥

bandy uvāca । sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṁsi kratum ekaṁ vahanti । saptarṣayaḥ sapta cāpy arhaṇāni; saptatantrī prathitā caiva vīṇā ॥

अष्टावक्र उवाच । अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति; तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती । अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु; यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञः ॥

aṣṭāvakra uvāca । aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṁ vahanti; tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṁhaghātī । aṣṭau vasūñ śuśruma devatāsu; yūpaś cāṣṭāsrir vihitaḥ sarvayajñaḥ ॥

बन्द्युवाच । नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां; तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम् । नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा; नवयोगो गणनामेति शश्वत् ॥

bandy uvāca । navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitr̥̄ṇāṁ; tathā prāhur navayogaṁ visargam । navākṣarā br̥hatī saṁpradiṣṭā; navayogo gaṇanām eti śaśvat ॥

अष्टावक्र उवाच । दशा दशोक्ताः पुरुषस्य लोके; सहस्रमाहुर्दश पूर्णं शतानि । दशैव मासान्बिभ्रति गर्भवत्यो; दशेरका दश दाशा दशार्णाः ॥

aṣṭāvakra uvāca । daśā daśoktāḥ puruṣasya loke; sahasram āhur daśa pūrṇaṁ śatāni । daśaiva māsān bibhrati garbhavatyo; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ ॥

बन्द्युवाच । एकादशैकादशिनः पशूना;मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः । एकादश प्राणभृतां विकारा; एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ॥

bandy uvāca । ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ । ekādaśa prāṇabhr̥tāṁ vikārā; ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । संवत्सरं द्वादश मासमाहु;र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि । द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो; द्वादशादित्यान्कथयन्तीह विप्राः ॥

aṣṭāvakra uvāca । saṁvatsaraṁ dvādaśa māsam āhur; jagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi । dvādaśāhaḥ prākr̥to yajña ukto; dvādaśādityān kathayantīha viprāḥ ॥

बन्द्युवाच । त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा; त्रयोदशद्वीपवती मही च ॥

bandy uvāca । trayodaśī tithir uktā mahogrā; trayodaśadvīpavatī mahī ca ॥

लोमश उवाच । एतावदुक्त्वा विरराम बन्दी; श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः । त्रयोदशाहानि ससार केशी; त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः ॥

lomaśa uvāca । etāvad uktvā virarāma bandī; ślokasyārdhaṁ vyājahārāṣṭavakraḥ । trayodaśāhāni sasāra keśī; trayodaśādīny aticchandāṁsi cāhuḥ ॥

ततो महानुदतिष्ठन्निनाद;स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य । अधोमुखं ध्यानपरं तदानी;मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव ॥

tato mahān udatiṣṭhan ninādas; tūṣṇīṁbhūtaṁ sūtaputraṁ niśamya । adhomukhaṁ dhyānaparaṁ tadānīm; aṣṭāvakraṁ cāpy udīryantam eva ॥

तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने; स्फीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः । अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु;र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ॥

tasmiṁs tathā saṁkule vartamāne; sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ । aṣṭāvakraṁ pūjayanto ’bhyupeyur; viprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । अनेन वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो; वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल । तानेव धर्मानयमद्य बन्दी; प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम् ॥

aṣṭāvakra uvāca । anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṁso; vāde jitvā salile majjitāḥ kila । tān eva dharmān ayam adya bandī; prāpnotu gr̥hyāpsu nimajjayainam ॥

बन्द्युवाच । अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ;स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै । सत्रेण ते जनक तुल्यकालं; तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ॥

bandy uvāca । ahaṁ putro varuṇasyota rājñas; tatrāsa satraṁ dvādaśavārṣikaṁ vai । satreṇa te janaka tulyakālaṁ; tadarthaṁ te prahitā me dvijāgryāḥ ॥

एते सर्वे वरुणस्योत यज्ञं; द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः । अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं; यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये ॥

ete sarve varuṇasyota yajñaṁ; draṣṭuṁ gatā iha āyānti bhūyaḥ । aṣṭāvakraṁ pūjaye pūjanīyaṁ; yasya hetor janitāraṁ sameṣye ॥

अष्टावक्र उवाच । विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास्ते; वाचा जिता मेधया आविदानाः । तां मेधया वाचमथोज्जहार; यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥

aṣṭāvakra uvāca । viprāḥ samudrāmbhasi majjitās te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ । tāṁ medhayā vācam athojjahāra; yathā vācam avacinvanti santaḥ ॥

अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां गृहा;न्विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत् । बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु; तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥

agnir dahañ jātavedāḥ satāṁ gr̥hān; visarjayaṁs tejasā na sma dhākṣīt । bāleṣu putreṣu kr̥paṇaṁ vadatsu; tathā vācam avacinvanti santaḥ ॥

श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि; उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति । हस्तीव त्वं जनक वितुद्यमानो; न मामिकां वाचमिमां शृणोषि ॥

śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śr̥ṇoṣi; utāho tvāṁ stutayo mādayanti । hastīva tvaṁ janaka vitudyamāno; na māmikāṁ vācam imāṁ śr̥ṇoṣi ॥

जनक उवाच । शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा;ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात् । अजैषीर्यद्बन्दिनं त्वं विवादे; निसृष्ट एष तव कामोऽद्य बन्दी ॥

janaka uvāca । śr̥ṇomi vācaṁ tava divyarūpām; amānuṣīṁ divyarūpo ’si sākṣāt । ajaiṣīr yad bandinaṁ tvaṁ vivāde; nisr̥ṣṭa eṣa tava kāmo ’dya bandī ॥

अष्टावक्र उवाच । नानेन जीवता कश्चिदर्थो मे बन्दिना नृप । पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ॥

aṣṭāvakra uvāca । nānena jīvatā kaś cid artho me bandinā nr̥pa । pitā yady asya varuṇo majjayainaṁ jalāśaye ॥

बन्द्युवाच । अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो; न मे भयं सलिले मज्जितस्य । इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय;मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम् ॥

bandy uvāca । ahaṁ putro varuṇasyota rājño; na me bhayaṁ salile majjitasya । imaṁ muhūrtaṁ pitaraṁ drakṣyate ’yam; aṣṭāvakraś ciranaṣṭaṁ kahoḍam ॥

लोमश उवाच । ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना । उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः ॥

lomaśa uvāca । tatas te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā । udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ ॥

कहोड उवाच । इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जनक कर्मणा । यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम ॥

kahoḍa uvāca । ityartham icchanti sutāñ janā janaka karmaṇā । yad ahaṁ nāśakaṁ kartuṁ tat putraḥ kr̥tavān mama ॥

उताबलस्य बलवानुत बालस्य पण्डितः । उत वाविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते ॥

utābalasya balavān uta bālasya paṇḍitaḥ । uta vāviduṣo vidvān putro janaka jāyate ॥

बन्द्युवाच । शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप । शिरांस्यपाहरत्वाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते ॥

bandy uvāca । śitena te paraśunā svayam evāntako nr̥pa । śirāṁsy apāharatv ājau ripūṇāṁ bhadram astu te ॥

महदुक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं; सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे । शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः; साक्षाद्देवा जनकस्येह यज्ञे ॥

mahad ukthyaṁ gīyate sāma cāgryaṁ; samyak somaḥ pīyate cātra satre । śucīn bhāgān pratijagr̥huś ca hr̥ṣṭāḥ; sākṣād devā janakasyeha yajñe ॥

लोमश उवाच । समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राज;न्विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु । अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा; विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी ॥

lomaśa uvāca । samutthiteṣv atha sarveṣu rājan; vipreṣu teṣv adhikaṁ suprabheṣu । anujñāto janakenātha rājñā; viveśa toyaṁ sāgarasyota bandī ॥

अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा; संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत् । प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं; जित्वा बन्दिं सहितो मातुलेन ॥

aṣṭāvakraḥ pitaraṁ pūjayitvā; saṁpūjito brāhmaṇais tair yathāvat । pratyājagāmāśramam eva cāgryaṁ; jitvā bandiṁ sahito mātulena ॥

अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं; सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः । पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति;र्मया सार्धं चरितास्याजमीढ ॥

atra kaunteya sahito bhrātr̥bhis tvaṁ; sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ । puṇyāny anyāni śucikarmaikabhaktir; mayā sārdhaṁ caritāsy ājamīḍha ॥