Adhyāya 133

अष्टावक्र उवाच । अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः; स्त्रियः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः । राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य; समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥

aṣṭāvakra uvāca । andhasya panthā badhirasya panthāḥ; striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ । rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya; sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ ॥

राजोवाच । पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो; येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व । न पावको विद्यते वै लघीया;निन्द्रोऽपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम् ॥

rājovāca । panthā ayaṁ te ’dya mayā nisr̥ṣṭo; yenecchase tena kāmaṁ vrajasva । na pāvako vidyate vai laghīyān; indro ’pi nityaṁ namate brāhmaṇānām ॥

अष्टावक्र उवाच । यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात; कौतूहलं नौ बलवद्वै विवृद्धम् । आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं; काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ॥

aṣṭāvakra uvāca । yajñaṁ draṣṭuṁ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṁ nau balavad vai vivr̥ddham । āvāṁ prāptāv atithī saṁpraveśaṁ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām ॥

ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां; विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू । न वै क्रोधाद्व्याधिनैवोत्तमेन; संयोजय द्वारपाल क्षणेन ॥

aindradyumner yajñadr̥śāv ihāvāṁ; vivakṣū vai janakendraṁ didr̥kṣū । na vai krodhād vyādhinaivottamena; saṁyojaya dvārapāla kṣaṇena ॥

द्वारपाल उवाच । बन्देः समादेशकरा वयं स्म; निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम् । न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा; वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ॥

dvārapāla uvāca । bandeḥ samādeśakarā vayaṁ sma; nibodha vākyaṁ ca mayeryamāṇam । na vai bālāḥ praviśanty atra viprā; vr̥ddhā vidvāṁsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । यद्यत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो; युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम् । वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च; वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः ॥

aṣṭāvakra uvāca । yady atra vr̥ddheṣu kr̥taḥ praveśo; yuktaṁ mama dvārapāla praveṣṭum । vayaṁ hi vr̥ddhāś caritavratāś ca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ ॥

शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च; ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम् । न बाल इत्यवमन्तव्यमाहु;र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः ॥

śuśrūṣavaś cāpi jitendriyāś ca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām । na bāla ity avamantavyam āhur; bālo ’py agnir dahati spr̥śyamānaḥ ॥

द्वारपाल उवाच । सरस्वतीमीरय वेदजुष्टा;मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम् । अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं; किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ॥

dvārapāla uvāca । sarasvatīm īraya vedajuṣṭām; ekākṣarāṁ bahurūpāṁ virājam । aṅgātmānaṁ samavekṣasva bālaṁ; kiṁ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि;र्यथाष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा । ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो; यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः ॥

aṣṭāvakra uvāca । na jñāyate kāyavr̥ddhyā vivr̥ddhir; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṁpravr̥ddhā । hrasvo ’lpakāyaḥ phalito vivr̥ddho; yaś cāphalas tasya na vr̥ddhabhāvaḥ ॥

द्वारपाल उवाच । वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला; गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः । न हि ज्ञानमल्पकालेन शक्यं; कस्माद्बालो वृद्ध इवावभाषसे ॥

dvārapāla uvāca । vr̥ddhebhya eveha matiṁ sma bālā; gr̥hṇanti kālena bhavanti vr̥ddhāḥ । na hi jñānam alpakālena śakyaṁ; kasmād bālo vr̥ddha ivāvabhāṣase ॥

अष्टावक्र उवाच । न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः । बालोऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ॥

aṣṭāvakra uvāca । na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṁ śiraḥ । bālo ’pi yaḥ prajānāti taṁ devāḥ sthaviraṁ viduḥ ॥

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥

na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ । r̥ṣayaś cakrire dharmaṁ yo ’nūcānaḥ sa no mahān ॥

दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि । निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ॥

didr̥kṣur asmi saṁprāpto bandinaṁ rājasaṁsadi । nivedayasva māṁ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline ॥

द्रष्टास्यद्य वदतो द्वारपाल; मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे । उताहो वाप्युच्चतां नीचतां वा; तूष्णीं भूतेष्वथ सर्वेषु चाद्य ॥

draṣṭāsy adya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivr̥ddhe । utāho vāpy uccatāṁ nīcatāṁ vā; tūṣṇīṁ bhūteṣv atha sarveṣu cādya ॥

द्वारपाल उवाच । कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं; विनीतानां विदुषां संप्रवेश्यम् । उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं; प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ॥

dvārapāla uvāca । kathaṁ yajñaṁ daśavarṣo viśes tvaṁ; vinītānāṁ viduṣāṁ saṁpraveśyam । upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṁ; praveśane kuru yatnaṁ yathāvat ॥

अष्टावक्र उवाच । भो भो राजञ्जनकानां वरिष्ठ; सभाज्यस्त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम् । त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां; ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात् ॥

aṣṭāvakra uvāca । bho bho rājañ janakānāṁ variṣṭha; sabhājyas tvaṁ tvayi sarvaṁ samr̥ddham । tvaṁ vā kartā karmaṇāṁ yajñiyānāṁ; yayātir eko nr̥patir vā purastāt ॥

विद्वान्बन्दी वेदविदो निगृह्य; वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः । त्वया निसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि;र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम् ॥

vidvān bandī vedavido nigr̥hya; vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ । tvayā nisr̥ṣṭaiḥ puruṣair āptakr̥dbhir; jale sarvān majjayatīti naḥ śrutam ॥

स तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशा;द्ब्रह्मोद्यं वै कथयितुमागतोऽस्मि । क्वासौ बन्दी यावदेनं समेत्य; नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ॥

sa tac chrutvā brāhmaṇānāṁ sakāśād; brahmodyaṁ vai kathayitum āgato ’smi । kvāsau bandī yāvad enaṁ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi ॥

राजोवाच । आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतु;मविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य । विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं; दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः ॥

rājovāca । āśaṁsase bandinaṁ tvaṁ vijetum; avijñātvā vākyabalaṁ parasya । vijñātavīryaiḥ śakyam evaṁ pravaktuṁ; dr̥ṣṭaś cāsau brāhmaṇair vādaśīlaiḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि; सिंहीकृतस्तेन वदत्यभीतः । समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य; मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम् ॥

aṣṭāvakra uvāca । vivādito ’sau na hi mādr̥śair hi; siṁhīkr̥tas tena vadaty abhītaḥ । sametya māṁ nihataḥ śeṣyate ’dya; mārge bhagnaṁ śakaṭam ivābalākṣam ॥

राजोवाच । षण्णाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः । यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ॥

rājovāca । ṣaṇṇābher dvādaśākṣasya caturviṁśatiparvaṇaḥ । yas triṣaṣṭiśatārasya vedārthaṁ sa paraḥ kaviḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि । तत्त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ॥

aṣṭāvakra uvāca । caturviṁśatiparva tvāṁ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi । tat triṣaṣṭiśatāraṁ vai cakraṁ pātu sadāgati ॥

राजोवाच । वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् । कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ॥

rājovāca । vaḍave iva saṁyukte śyenapāte divaukasām । kas tayor garbham ādhatte garbhaṁ suṣuvatuś ca kam ॥

अष्टावक्र उवाच । मा स्म ते ते गृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम् । वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम् ॥

aṣṭāvakra uvāca । mā sma te te gr̥he rājañ śātravāṇām api dhruvam । vātasārathir ādhatte garbhaṁ suṣuvatuś ca tam ॥

राजोवाच । किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति । कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते ॥

rājovāca । kiṁ svit suptaṁ na nimiṣati kiṁ svij jātaṁ na copati । kasya svid dhr̥dayaṁ nāsti kiṁ svid vegena vardhate ॥

अष्टावक्र उवाच । मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥

aṣṭāvakra uvāca । matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṁ jātaṁ na copati । aśmano hr̥dayaṁ nāsti nadī vegena vardhate ॥

राजोवाच । न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं; न त्वं बालः स्थविरस्त्वं मतो मे । न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे; तस्माद्द्वारं वितराम्येष बन्दी ॥

rājovāca । na tvā manye mānuṣaṁ devasattvaṁ; na tvaṁ bālaḥ sthaviras tvaṁ mato me । na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmād dvāraṁ vitarāmy eṣa bandī ॥