Adhyāya 132

लोमश उवाच । यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धि;रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् । तस्याश्रमं पश्य नरेन्द्र पुण्यं; सदाफलैरुपपन्नं महीजैः ॥

lomaśa uvāca । yaḥ kathyate mantravid agryabuddhir; auddālakiḥ śvetaketuḥ pr̥thivyām । tasyāśramaṁ paśya narendra puṇyaṁ; sadāphalair upapannaṁ mahījaiḥ ॥

साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श; सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम् । वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां; सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे ॥

sākṣād atra śvetaketur dadarśa; sarasvatīṁ mānuṣadeharūpām । vetsyāmi vāṇīm iti saṁpravr̥ttāṁ; sarasvatīṁ śvetaketur babhāṣe ॥

तस्मिन्काले ब्रह्मविदां वरिष्ठा;वास्तां तदा मातुलभागिनेयौ । अष्टावक्रश्चैव कहोडसूनु;रौद्दालकिः श्वेतकेतुश्च राजन् ॥

tasmin kāle brahmavidāṁ variṣṭhāv; āstāṁ tadā mātulabhāgineyau । aṣṭāvakraś caiva kahoḍasūnur; auddālakiḥ śvetaketuś ca rājan ॥

विदेहराजस्य महीपतेस्तौ; विप्रावुभौ मातुलभागिनेयौ । प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे; बन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयम् ॥

videharājasya mahīpates tau; viprāv ubhau mātulabhāgineyau । praviśya yajñāyatanaṁ vivāde; bandiṁ nijagrāhatur aprameyam ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथंप्रभावः स बभूव विप्र;स्तथायुक्तं यो निजग्राह बन्दिम् । अष्टावक्रः केन चासौ बभूव; तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁprabhāvaḥ sa babhūva vipras; tathāyuktaṁ yo nijagrāha bandim । aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva; tat sarvaṁ me lomaśa śaṁsa tattvam ॥

लोमश उवाच । उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको; नाम्ना कहोडेति बभूव राजन् । शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती; दीर्घं कालं सोऽध्ययनं चकार ॥

lomaśa uvāca । uddālakasya niyataḥ śiṣya eko; nāmnā kahoḍeti babhūva rājan । śuśrūṣur ācāryavaśānuvartī; dīrghaṁ kālaṁ so ’dhyayanaṁ cakāra ॥

तं वै विप्राः पर्यभवंश्च शिष्या;स्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः । तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च; भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम् ॥

taṁ vai viprāḥ paryabhavaṁś ca śiṣyās; taṁ ca jñātvā viprakāraṁ guruḥ saḥ । tasmai prādāt sadya eva śrutaṁ ca; bhāryāṁ ca vai duhitaraṁ svāṁ sujātām ॥

तस्या गर्भः समभवदग्निकल्पः; सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच । सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि; नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते ॥

tasyā garbhaḥ samabhavad agnikalpaḥ; so ’dhīyānaṁ pitaram athābhyuvāca । sarvāṁ rātrim adhyayanaṁ karoṣi; nedaṁ pitaḥ samyag ivopavartate ॥

उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः; स तं कोपादुदरस्थं शशाप । यस्मात्कुक्षौ वर्तमानो ब्रवीषि; तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टकृत्वः ॥

upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṁ kopād udarasthaṁ śaśāpa । yasmāt kukṣau vartamāno bravīṣi; tasmād vakro bhavitāsy aṣṭakr̥tvaḥ ॥

स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय;दष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः । तस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः; स तेन तुल्यो वयसा बभूव ॥

sa vai tathā vakra evābhyajāyad; aṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ । tasyāsīd vai mātulaḥ śvetaketuḥ; sa tena tulyo vayasā babhūva ॥

संपीड्यमाना तु तदा सुजाता; विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ । उवाच भर्तारमिदं रहोगता; प्रसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी ॥

saṁpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau । uvāca bhartāram idaṁ rahogatā; prasādya hīnaṁ vasunā dhanārthinī ॥

कथं करिष्याम्यधना महर्षे; मासश्चायं दशमो वर्तते मे । न चास्ति ते वसु किंचित्प्रजाता; येनाहमेतामापदं निस्तरेयम् ॥

kathaṁ kariṣyāmy adhanā maharṣe; māsaś cāyaṁ daśamo vartate me । na cāsti te vasu kiṁ cit prajātā; yenāham etām āpadaṁ nistareyam ॥

उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोडो; वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत् । स वै तदा वादविदा निगृह्य; निमज्जितो बन्दिनेहाप्सु विप्रः ॥

uktas tv evaṁ bhāryayā vai kahoḍo; vittasyārthe janakam athābhyagacchat । sa vai tadā vādavidā nigr̥hya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ ॥

उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य; सूतेन वादेऽप्सु तथा निमज्जितम् । उवाच तां तत्र ततः सुजाता;मष्टावक्रे गूहितव्योऽयमर्थः ॥

uddālakas taṁ tu tadā niśamya; sūtena vāde ’psu tathā nimajjitam । uvāca tāṁ tatra tataḥ sujātām; aṣṭāvakre gūhitavyo ’yam arthaḥ ॥

ररक्ष सा चाप्यति तं सुमन्त्रं; जातोऽप्येवं न स शुश्राव विप्रः । उद्दालकं पितृवच्चापि मेने; अष्टावक्रो भ्रातृवच्छ्वेतकेतुम् ॥

rarakṣa sā cāpy ati taṁ sumantraṁ; jāto ’py evaṁ na sa śuśrāva vipraḥ । uddālakaṁ pitr̥vac cāpi mene; aṣṭāvakro bhrātr̥vac chvetaketum ॥

ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतु;रष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम् । अपाकर्षद्गृह्य पाणौ रुदन्तं; नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च ॥

tato varṣe dvādaśe śvetaketur; aṣṭāvakraṁ pitur aṅke niṣaṇṇam । apākarṣad gr̥hya pāṇau rudantaṁ; nāyaṁ tavāṅkaḥ pitur ity uktavāṁś ca ॥

यत्तेनोक्तं दुरुक्तं तत्तदानीं; हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत् । गृहं गत्वा मातरं रोदमानः; पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति ॥

yat tenoktaṁ duruktaṁ tat tadānīṁ; hr̥di sthitaṁ tasya suduḥkham āsīt । gr̥haṁ gatvā mātaraṁ rodamānaḥ; papracchedaṁ kva nu tāto mameti ॥

ततः सुजाता परमार्तरूपा; शापाद्भीता सर्वमेवाचचक्षे । तद्वै तत्त्वं सर्वमाज्ञाय मातु;रित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः ॥

tataḥ sujātā paramārtarūpā; śāpād bhītā sarvam evācacakṣe । tad vai tattvaṁ sarvam ājñāya mātur; ity abravīc chvetaketuṁ sa vipraḥ ॥

गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो; बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः । श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवाद;मन्नं चाग्र्यं तत्र भोक्ष्यावहे च । विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ; शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः ॥

gacchāva yajñaṁ janakasya rājño; bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ । śroṣyāvo ’tra brāhmaṇānāṁ vivādam; annaṁ cāgryaṁ tatra bhokṣyāvahe ca । vicakṣaṇatvaṁ ca bhaviṣyate nau; śivaś ca saumyaś ca hi brahmaghoṣaḥ ॥

तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ; यज्ञं समृद्धं जनकस्य राज्ञः । अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य; उत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद ॥

tau jagmatur mātulabhāgineyau; yajñaṁ samr̥ddhaṁ janakasya rājñaḥ । aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya; utsāryamāṇo vākyam idaṁ jagāda ॥