Adhyāya 131

श्येन उवाच । धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः । स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि ॥

śyena uvāca । dharmātmānaṁ tv āhur ekaṁ sarve rājan mahīkṣitaḥ । sa vai dharmaviruddhaṁ tvaṁ kasmāt karma cikīrṣasi ॥

विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा । मा भाङ्क्षीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृष्टवानसि ॥

vihitaṁ bhakṣaṇaṁ rājan pīḍyamānasya me kṣudhā । mā bhāṅkṣīr dharmalobhena dharmam utsr̥ṣṭavān asi ॥

राजोवाच । संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज । मत्सकाशमनुप्राप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः ॥

rājovāca । saṁtrastarūpas trāṇārthī tvatto bhīto mahādvija । matsakāśam anuprāptaḥ prāṇagr̥dhnur ayaṁ dvijaḥ ॥

एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः । अप्रदाने परोऽधर्मः किं त्वं श्येन प्रपश्यसि ॥

evam abhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ । apradāne paro ’dharmaḥ kiṁ tvaṁ śyena prapaśyasi ॥

प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते । मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः ॥

praspandamānaḥ saṁbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate । matsakāśaṁ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ ॥

श्येन उवाच । आहारात्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते । आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥

śyena uvāca । āhārāt sarvabhūtāni saṁbhavanti mahīpate । āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ ॥

शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् । न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥

śakyate dustyaje ’py arthe cirarātrāya jīvitum । na tu bhojanam utsr̥jya śakyaṁ vartayituṁ ciram ॥

भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशां पते । विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम् ॥

bhakṣyād vilopitasyādya mama prāṇā viśāṁ pate । visr̥jya kāyam eṣyanti panthānam apunarbhavam ॥

प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारं नशिष्यति । रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्नशिष्यसि ॥

pramr̥te mayi dharmātman putradāraṁ naśiṣyati । rakṣamāṇaḥ kapotaṁ tvaṁ bahūn prāṇān naśiṣyasi ॥

धर्मं यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुधर्म तत् । अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम ॥

dharmaṁ yo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kudharma tat । avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama ॥

विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम् । न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत् ॥

virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam । na bādhā vidyate yatra taṁ dharmaṁ samudācaret ॥

गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये । यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम् ॥

gurulāghavam ājñāya dharmādharmaviniścaye । yato bhūyāṁs tato rājan kuru dharmaviniścayam ॥

राजोवाच । बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम । सुपर्णः पक्षिराट्किं त्वं धर्मज्ञश्चास्यसंशयम् । तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे ॥

rājovāca । bahukalyāṇasaṁyuktaṁ bhāṣase vihagottama । suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṁ tvaṁ dharmajñaś cāsy asaṁśayam । tathā hi dharmasaṁyuktaṁ bahu citraṁ prabhāṣase ॥

न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वा लक्षयाम्यहम् । शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्विति मन्यसे ॥

na te ’sty aviditaṁ kiṁ cid iti tvā lakṣayāmy aham । śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṁ kathaṁ sādhv iti manyase ॥

आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम । शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया ॥

āhārārthaṁ samārambhas tava cāyaṁ vihaṁgama । śakyaś cāpy anyathā kartum āhāro ’py adhikas tvayā ॥

गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोऽपि वा । त्वदर्थमद्य क्रियतां यद्वान्यदभिकाङ्क्षसे ॥

govr̥ṣo vā varāho vā mr̥go vā mahiṣo ’pi vā । tvadartham adya kriyatāṁ yad vānyad abhikāṅkṣase ॥

श्येन उवाच । न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा । भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे ॥

śyena uvāca । na varāhaṁ na cokṣāṇaṁ na mr̥gān vividhāṁs tathā । bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me ॥

यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव । तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे ॥

yas tu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṁgava । tam utsr̥ja mahīpāla kapotam imam eva me ॥

श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्थितिरेषा सनातनी । मा राजन्मार्गमाज्ञाय कदलीस्कन्धमारुह ॥

śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī । mā rājan mārgam ājñāya kadalīskandham āruha ॥

राजोवाच । राज्यं शिबीनामृद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित । यद्वा कामयसे किंचिच्छ्येन सर्वं ददानि ते । विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनमागतम् ॥

rājovāca । rājyaṁ śibīnām r̥ddhaṁ vai śādhi pakṣigaṇārcita । yad vā kāmayase kiṁ cic chyena sarvaṁ dadāni te । vinemaṁ pakṣiṇaṁ śyena śaraṇārthinam āgatam ॥

येनेमं वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम । तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥

yenemaṁ varjayethās tvaṁ karmaṇā pakṣisattama । tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam ॥

श्येन उवाच । उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप । आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥

śyena uvāca । uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa । ātmano māṁsam utkr̥tya kapotatulayā dhr̥tam ॥

यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन्नृप । तदा प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ॥

yadā samaṁ kapotena tava māṁsaṁ bhaven nr̥pa । tadā pradeyaṁ tan mahyaṁ sā me tuṣṭir bhaviṣyati ॥

राजोवाच । अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे । तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥

rājovāca । anugraham imaṁ manye śyena yan mābhiyācase । tasmāt te ’dya pradāsyāmi svamāṁsaṁ tulayā dhr̥tam ॥

लोमश उवाच । अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् । तुलयामास कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो ॥

lomaśa uvāca । athotkr̥tya svamāṁsaṁ tu rājā paramadharmavit । tulayām āsa kaunteya kapotena sahābhibho ॥

ध्रियमाणस्तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते । पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनरः ॥

dhriyamāṇas tu tulayā kapoto vyatiricyate । punaś cotkr̥tya māṁsāni rājā prādād uśīnaraḥ ॥

न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् । तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥

na vidyate yadā māṁsaṁ kapotena samaṁ dhr̥tam । tata utkr̥ttamāṁso ’sāv āruroha svayaṁ tulām ॥

श्येन उवाच । इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् । जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ॥

śyena uvāca । indro ’ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam । jijñāsamānau dharme tvāṁ yajñavāṭam upāgatau ॥

यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते । एषा ते भास्वरी कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ॥

yat te māṁsāni gātrebhya utkr̥ttāni viśāṁ pate । eṣā te bhāsvarī kīrtir lokān abhibhaviṣyati ॥

यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव । तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥

yāval loke manuṣyās tvāṁ kathayiṣyanti pārthiva । tāvat kīrtiś ca lokāś ca sthāsyanti tava śāśvatāḥ ॥

लोमश उवाच । तत्पाण्डवेय सदनं राज्ञस्तस्य महात्मनः । पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् ॥

lomaśa uvāca । tat pāṇḍaveya sadanaṁ rājñas tasya mahātmanaḥ । paśyasvaitan mayā sārdhaṁ puṇyaṁ pāpapramocanam ॥

अत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः । दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ॥

atra vai satataṁ devā munayaś ca sanātanāḥ । dr̥śyante brāhmaṇai rājan puṇyavadbhir mahātmabhiḥ ॥