Adhyāya 122

लोमश उवाच । भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्च्यवनो नाम भार्गवः । समीपे सरसः सोऽस्य तपस्तेपे महाद्युतिः ॥

lomaśa uvāca । bhr̥gor maharṣeḥ putro ’bhūc cyavano nāma bhārgavaḥ । samīpe sarasaḥ so ’sya tapas tepe mahādyutiḥ ॥

स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थानेन पाण्डव । अतिष्ठत्सुबहून्कालानेकदेशे विशां पते ॥

sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava । atiṣṭhat subahūn kālān ekadeśe viśāṁ pate ॥

स वल्मीकोऽभवदृषिर्लताभिरभिसंवृतः । कालेन महता राजन्समाकीर्णः पिपीलिकैः ॥

sa valmīko ’bhavad r̥ṣir latābhir abhisaṁvr̥taḥ । kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ ॥

तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वशः । तप्यति स्म तपो राजन्वल्मीकेन समावृतः ॥

tathā sa saṁvr̥to dhīmān mr̥tpiṇḍa iva sarvaśaḥ । tapyati sma tapo rājan valmīkena samāvr̥taḥ ॥

अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः । आजगाम सरो रम्यं विहर्तुमिदमुत्तमम् ॥

atha dīrghasya kālasya śaryātir nāma pārthivaḥ । ājagāma saro ramyaṁ vihartum idam uttamam ॥

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः । एकैव च सुता शुभ्रा सुकन्या नाम भारत ॥

tasya strīṇāṁ sahasrāṇi catvāry āsan parigrahaḥ । ekaiva ca sutā śubhrā sukanyā nāma bhārata ॥

सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता । चङ्क्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत् ॥

sā sakhībhiḥ parivr̥tā sarvābharaṇabhūṣitā । caṅkramyamāṇā valmīkaṁ bhārgavasya samāsadat ॥

सा चैव सुदती तत्र पश्यमाना मनोरमान् । वनस्पतीन्विचिन्वन्ती विजहार सखीवृता ॥

sā caiva sudatī tatra paśyamānā manoramān । vanaspatīn vicinvantī vijahāra sakhīvr̥tā ॥

रूपेण वयसा चैव मदनेन मदेन च । बभञ्ज वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः ॥

rūpeṇa vayasā caiva madanena madena ca । babhañja vanavr̥kṣāṇāṁ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ ॥

तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम् । ददर्श भार्गवो धीमांश्चरन्तीमिव विद्युतम् ॥

tāṁ sakhīrahitām ekām ekavastrām alaṁkr̥tām । dadarśa bhārgavo dhīmāṁś carantīm iva vidyutam ॥

तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः । क्षामकण्ठश्च ब्रह्मर्षिस्तपोबलसमन्वितः । तामाबभाषे कल्याणीं सा चास्य न शृणोति वै ॥

tāṁ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ । kṣāmakaṇṭhaś ca brahmarṣis tapobalasamanvitaḥ । tām ābabhāṣe kalyāṇīṁ sā cāsya na śr̥ṇoti vai ॥

ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी । कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता ॥

tataḥ sukanyā valmīke dr̥ṣṭvā bhārgavacakṣuṣī । kautūhalāt kaṇṭakena buddhimohabalātkr̥tā ॥

किं नु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने । अक्रुध्यत्स तया विद्धे नेत्रे परममन्युमान् । ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रं समावृणोत् ॥

kiṁ nu khalv idam ity uktvā nirbibhedāsya locane । akrudhyat sa tayā viddhe netre paramamanyumān । tataḥ śaryātisainyasya śakr̥nmūtraṁ samāvr̥ṇot ॥

ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमानाहदुःखितम् । तथागतमभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत्स पार्थिवः ॥

tato ruddhe śakr̥nmūtre sainyam ānāhaduḥkhitam । tathāgatam abhiprekṣya paryapr̥cchat sa pārthivaḥ ॥

तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः । केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः । ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तदृतं ब्रूत माचिरम् ॥

taponityasya vr̥ddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ । kenāpakr̥tam adyeha bhārgavasya mahātmanaḥ । jñātaṁ vā yadi vājñātaṁ tad r̥taṁ brūta māciram ॥

तमूचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम् । सर्वोपायैर्यथाकामं भवांस्तदधिगच्छतु ॥

tam ūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo ’pakr̥taṁ vayam । sarvopāyair yathākāmaṁ bhavāṁs tad adhigacchatu ॥

ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम् । पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं प्रत्यजानन्न चैव ते ॥

tataḥ sa pr̥thivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam । paryapr̥cchat suhr̥dvargaṁ pratyajānan na caiva te ॥

आनाहार्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमसुखार्दितम् । पितरं दुःखितं चापि सुकन्येदमथाब्रवीत् ॥

ānāhārtaṁ tato dr̥ṣṭvā tat sainyam asukhārditam । pitaraṁ duḥkhitaṁ cāpi sukanyedam athābravīt ॥

मयाटन्त्येह वल्मीके दृष्टं सत्त्वमभिज्वलत् । खद्योतवदभिज्ञातं तन्मया विद्धमन्तिकात् ॥

mayāṭantyeha valmīke dr̥ṣṭaṁ sattvam abhijvalat । khadyotavad abhijñātaṁ tan mayā viddham antikāt ॥

एतच्छ्रुत्वा तु शर्यातिर्वल्मीकं तूर्णमाद्रवत् । तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम् ॥

etac chrutvā tu śaryātir valmīkaṁ tūrṇam ādravat । tatrāpaśyat tapovr̥ddhaṁ vayovr̥ddhaṁ ca bhārgavam ॥

अयाचदथ सैन्यार्थं प्राञ्जलिः पृथिवीपतिः । अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि ॥

ayācad atha sainyārthaṁ prāñjaliḥ pr̥thivīpatiḥ । ajñānād bālayā yat te kr̥taṁ tat kṣantum arhasi ॥

ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा । रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहबलात्कृताम् ॥

tato ’bravīn mahīpālaṁ cyavano bhārgavas tadā । rūpaudāryasamāyuktāṁ lobhamohabalātkr̥tām ॥

तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव । क्षमिष्यामि महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

tām eva pratigr̥hyāhaṁ rājan duhitaraṁ tava । kṣamiṣyāmi mahīpāla satyam etad bravīmi te ॥

ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन् । ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने ॥

r̥ṣer vacanam ājñāya śaryātir avicārayan । dadau duhitaraṁ tasmai cyavanāya mahātmane ॥

प्रतिगृह्य च तां कन्यां च्यवनः प्रससाद ह । प्राप्तप्रसादो राजा स ससैन्यः पुनराव्रजत् ॥

pratigr̥hya ca tāṁ kanyāṁ cyavanaḥ prasasāda ha । prāptaprasādo rājā sa sasainyaḥ punar āvrajat ॥

सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च ॥

sukanyāpi patiṁ labdhvā tapasvinam aninditā । nityaṁ paryacarat prītyā tapasā niyamena ca ॥

अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषुरनसूयिका । समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना ॥

agnīnām atithīnāṁ ca śuśrūṣur anasūyikā । samārādhayata kṣipraṁ cyavanaṁ sā śubhānanā ॥