Adhyāya 120

सात्यकिरुवाच । न राम कालः परिदेवनाय; यदुत्तरं तत्र तदेव सर्वे । समाचरामो ह्यनतीतकालं; युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित् ॥

sātyakir uvāca । na rāma kālaḥ paridevanāya; yad uttaraṁ tatra tad eva sarve । samācarāmo hy anatītakālaṁ; yudhiṣṭhiro yady api nāha kiṁ cit ॥

ये नाथवन्तो हि भवन्ति लोके; ते नात्मना कर्म समारभन्ते । तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः; शैब्यादयो राम यथा ययातेः ॥

ye nāthavanto hi bhavanti loke; te nātmanā karma samārabhante । teṣāṁ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ; śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ ॥

येषां तथा राम समारभन्ते; कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके । ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा; नानाथवत्कृच्छ्रमवाप्नुवन्ति ॥

yeṣāṁ tathā rāma samārabhante; kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke । te nāthavantaḥ puruṣapravīrā; nānāthavat kr̥cchram avāpnuvanti ॥

कस्मादयं रामजनार्दनौ च; प्रद्युम्नसाम्बौ च मया समेतौ । वसत्यरण्ये सह सोदरीयै;स्त्रैलोक्यनाथानधिगम्य नाथान् ॥

kasmād ayaṁ rāmajanārdanau ca; pradyumnasāmbau ca mayā sametau । vasaty araṇye saha sodarīyais; trailokyanāthān adhigamya nāthān ॥

निर्यातु साध्वद्य दशार्हसेना; प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा । यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः; सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः ॥

niryātu sādhv adya daśārhasenā; prabhūtanānāyudhacitravarmā । yamakṣayaṁ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ; sabāndhavo vr̥ṣṇibalābhibhūtaḥ ॥

त्वं ह्येव कोपात्पृथिवीमपीमां; संवेष्टयेस्तिष्ठतु शार्ङ्गधन्वा । स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं; वृत्रं यथा देवपतिर्महेन्द्रः ॥

tvaṁ hy eva kopāt pr̥thivīm apīmāṁ; saṁveṣṭayes tiṣṭhatu śārṅgadhanvā । sa dhārtarāṣṭraṁ jahi sānubandhaṁ; vr̥traṁ yathā devapatir mahendraḥ ॥

भ्राता च मे यश्च सखा गुरुश्च; जनार्दनस्यात्मसमश्च पार्थः । यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं त;त्करोति कर्माग्र्यमपारणीयम् ॥

bhrātā ca me yaś ca sakhā guruś ca; janārdanasyātmasamaś ca pārthaḥ । yadartham abhyudyatam uttamaṁ tat; karoti karmāgryam apāraṇīyam ॥

तस्यास्त्रवर्षाण्यहमुत्तमास्त्रै;र्विहत्य सर्वाणि रणेऽभिभूय । कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः; शरोत्तमैरुन्मथितास्मि राम ॥

tasyāstravarṣāṇy aham uttamāstrair; vihatya sarvāṇi raṇe ’bhibhūya । kāyāc chiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ; śarottamair unmathitāsmi rāma ॥

खड्गेन चाहं निशितेन संख्ये; कायाच्छिरस्तस्य बलात्प्रमथ्य । ततोऽस्य सर्वाननुगान्हनिष्ये; दुर्योधनं चापि कुरूंश्च सर्वान् ॥

khaḍgena cāhaṁ niśitena saṁkhye; kāyāc chiras tasya balāt pramathya । tato ’sya sarvān anugān haniṣye; duryodhanaṁ cāpi kurūṁś ca sarvān ॥

आत्तायुधं मामिह रौहिणेय; पश्यन्तु भौमा युधि जातहर्षाः । निघ्नन्तमेकं कुरुयोधमुख्या;न्काले महाकक्षमिवान्तकाग्निः ॥

āttāyudhaṁ mām iha rauhiṇeya; paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ । nighnantam ekaṁ kuruyodhamukhyān; kāle mahākakṣam ivāntakāgniḥ ॥

प्रद्युम्नमुक्तान्निशितान्न शक्ताः; सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः । जानामि वीर्यं च तवात्मजस्य; कार्ष्णिर्भवत्येष यथा रणस्थः ॥

pradyumnamuktān niśitān na śaktāḥ; soḍhuṁ kr̥padroṇavikarṇakarṇāḥ । jānāmi vīryaṁ ca tavātmajasya; kārṣṇir bhavaty eṣa yathā raṇasthaḥ ॥

साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां; दुःशासनं शास्तु बलात्प्रमथ्य । न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य; रणेऽविषह्यं हि रणोत्कटस्य ॥

sāmbaḥ sasūtaṁ sarathaṁ bhujābhyāṁ; duḥśāsanaṁ śāstu balāt pramathya । na vidyate jāmbavatīsutasya; raṇe ’viṣahyaṁ hi raṇotkaṭasya ॥

एतेन बालेन हि शम्बरस्य; दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम् । वृत्तोरुरत्यायतपीनबाहु;रेतेन संख्ये निहतोऽश्वचक्रः । को नाम साम्बस्य रणे मनुष्यो; गत्वान्तरं वै भुजयोर्धरेत ॥

etena bālena hi śambarasya; daityasya sainyaṁ sahasā praṇunnam । vr̥ttorur atyāyatapīnabāhur; etena saṁkhye nihato ’śvacakraḥ । ko nāma sāmbasya raṇe manuṣyo; gatvāntaraṁ vai bhujayor dhareta ॥

यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य; काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत । तथा प्रविश्यान्तरमस्य संख्ये; को नाम जीवन्पुनराव्रजेत ॥

yathā praviśyāntaram antakasya; kāle manuṣyo na viniṣkrameta । tathā praviśyāntaram asya saṁkhye; ko nāma jīvan punar āvrajeta ॥

द्रोणं च भीष्मं च महारथौ तौ; सुतैर्वृतं चाप्यथ सोमदत्तम् । सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेवः; प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः ॥

droṇaṁ ca bhīṣmaṁ ca mahārathau tau; sutair vr̥taṁ cāpy atha somadattam । sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ; pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ ॥

किं नाम लोकेष्वविषह्यमस्ति; कृष्णस्य सर्वेषु सदैवतेषु । आत्तायुधस्योत्तमबाणपाणे;श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ॥

kiṁ nāma lokeṣv aviṣahyam asti; kr̥ṣṇasya sarveṣu sadaivateṣu । āttāyudhasyottamabāṇapāṇeś; cakrāyudhasyāpratimasya yuddhe ॥

ततोऽनिरुद्धोऽप्यसिचर्मपाणि;र्महीमिमां धार्तराष्ट्रैर्विसंज्ञैः । हृतोत्तमाङ्गैर्निहतैः करोतु; कीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु ॥

tato ’niruddho ’py asicarmapāṇir; mahīm imāṁ dhārtarāṣṭrair visaṁjñaiḥ । hr̥tottamāṅgair nihataiḥ karotu; kīrṇāṁ kuśair vedim ivādhvareṣu ॥

गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथाः; शूरश्च संख्ये निशठः कुमारः । रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ; कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म ॥

gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ; śūraś ca saṁkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ । raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau; kulocitaṁ viprathayantu karma ॥

सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या; समागता क्षत्रियशूरसेना । हत्वा रणे तान्धृतराष्ट्रपुत्राँ;ल्लोके यशः स्फीतमुपाकरोतु ॥

savr̥ṣṇibhojāndhakayodhamukhyā; samāgatā kṣatriyaśūrasenā । hatvā raṇe tān dhr̥tarāṣṭraputrām̐l; loke yaśaḥ sphītam upākarotu ॥

ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु; यावद्व्रतं धर्मभृतां वरिष्ठः । युधिष्ठिरः पारयते महात्मा; द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन ॥

tato ’bhimanyuḥ pr̥thivīṁ praśāstu; yāvad vrataṁ dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ । yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā; dyūte yathoktaṁ kurusattamena ॥

अस्मत्प्रमुक्तैर्विशिखैर्जितारि;स्ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराजः । निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रा;मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम् ॥

asmatpramuktair viśikhair jitāris; tato mahīṁ bhokṣyati dharmarājaḥ । nirdhārtarāṣṭrāṁ hatasūtaputrām; etad dhi naḥ kr̥tyatamaṁ yaśasyam ॥

वासुदेव उवाच । असंशयं माधव सत्यमेत;द्गृह्णीम ते वाक्यमदीनसत्त्व । स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमिं; नेच्छेत्कुरूणामृषभः कथंचित् ॥

vāsudeva uvāca । asaṁśayaṁ mādhava satyam etad; gr̥hṇīma te vākyam adīnasattva । svābhyāṁ bhujābhyām ajitāṁ tu bhūmiṁ; necchet kurūṇām r̥ṣabhaḥ kathaṁ cit ॥

न ह्येष कामान्न भयान्न लोभा;द्युधिष्ठिरो जातु जह्यात्स्वधर्मम् । भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ वा; तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम् ॥

na hy eṣa kāmān na bhayān na lobhād; yudhiṣṭhiro jātu jahyāt svadharmam । bhīmārjunau cātirathau yamau vā; tathaiva kr̥ṣṇā drupadātmajeyam ॥

उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां; वृकोदरश्चैव धनंजयश्च । कस्मान्न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासे;न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम् ॥

ubhau hi yuddhe ’pratimau pr̥thivyāṁ; vr̥kodaraś caiva dhanaṁjayaś ca । kasmān na kr̥tsnāṁ pr̥thivīṁ praśāsen; mādrīsutābhyāṁ ca puraskr̥to ’yam ॥

यदा तु पाञ्चालपतिर्महात्मा; सकेकयश्चेदिपतिर्वयं च । योत्स्याम विक्रम्य परांस्तदा वै; सुयोधनस्त्यक्ष्यति जीवलोकम् ॥

yadā tu pāñcālapatir mahātmā; sakekayaś cedipatir vayaṁ ca । yotsyāma vikramya parāṁs tadā vai; suyodhanas tyakṣyati jīvalokam ॥

युधिष्ठिर उवाच । नैतच्चित्रं माधव यद्ब्रवीषि; सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम् । कृष्णस्तु मां वेद यथावदेकः; कृष्णं च वेदाहमथो यथावत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । naitac citraṁ mādhava yad bravīṣi; satyaṁ tu me rakṣyatamaṁ na rājyam । kr̥ṣṇas tu māṁ veda yathāvad ekaḥ; kr̥ṣṇaṁ ca vedāham atho yathāvat ॥

यदैव कालं पुरुषप्रवीरो; वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य । तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर; सुयोधनं जेष्यसि केशवश्च ॥

yadaiva kālaṁ puruṣapravīro; vetsyaty ayaṁ mādhava vikramasya । tadā raṇe tvaṁ ca śinipravīra; suyodhanaṁ jeṣyasi keśavaś ca ॥

प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा; दृढोऽस्मि नाथैर्नरलोकनाथैः । धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया; द्रष्टास्मि भूयः सुखिनः समेतान् ॥

pratiprayāntv adya daśārhavīrā; dr̥ḍho ’smi nāthair naralokanāthaiḥ । dharme ’pramādaṁ kurutāprameyā; draṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān ॥

वैशंपायन उवाच । तेऽन्योन्यमामन्त्र्य तथाभिवाद्य; वृद्धान्परिष्वज्य शिशूंश्च सर्वान् । यदुप्रवीराः स्वगृहाणि जग्मू; राजापि तीर्थान्यनुसंचचार ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । te ’nyonyam āmantrya tathābhivādya; vr̥ddhān pariṣvajya śiśūṁś ca sarvān । yadupravīrāḥ svagr̥hāṇi jagmū; rājāpi tīrthāny anusaṁcacāra ॥

विसृज्य कृष्णं त्वथ धर्मराजो; विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम् । सुतेन सोमेन विमिश्रितोदां; ततः पयोष्णीं प्रति स ह्युवास ॥

visr̥jya kr̥ṣṇaṁ tv atha dharmarājo; vidarbharājopacitāṁ sutīrthām । sutena somena vimiśritodāṁ; tataḥ payoṣṇīṁ prati sa hy uvāsa ॥