Adhyāya 119

जनमेजय उवाच । प्रभासतीर्थं संप्राप्य वृष्णयः पाण्डवास्तथा । किमकुर्वन्कथाश्चैषां कास्तत्रासंस्तपोधन ॥

janamejaya uvāca । prabhāsatīrthaṁ saṁprāpya vr̥ṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā । kim akurvan kathāś caiṣāṁ kās tatrāsaṁs tapodhana ॥

ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः । वृष्णयः पाण्डवाश्चैव सुहृदश्च परस्परम् ॥

te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ । vr̥ṣṇayaḥ pāṇḍavāś caiva suhr̥daś ca parasparam ॥

वैशंपायन उवाच । प्रभासतीर्थं संप्राप्य पुण्यं तीर्थं महोदधेः । वृष्णयः पाण्डवान्वीरान्परिवार्योपतस्थिरे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prabhāsatīrthaṁ saṁprāpya puṇyaṁ tīrthaṁ mahodadheḥ । vr̥ṣṇayaḥ pāṇḍavān vīrān parivāryopatasthire ॥

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभः । वनमाली हली रामो बभाषे पुष्करेक्षणम् ॥

tato gokṣīrakundendumr̥ṇālarajataprabhaḥ । vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam ॥

न कृष्ण धर्मश्चरितो भवाय; जन्तोरधर्मश्च पराभवाय । युधिष्ठिरो यत्र जटी महात्मा; वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः ॥

na kr̥ṣṇa dharmaś carito bhavāya; jantor adharmaś ca parābhavāya । yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ ॥

दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति; न चास्य भूमिर्विवरं ददाति । धर्मादधर्मश्चरितो गरीया;नितीव मन्येत नरोऽल्पबुद्धिः ॥

duryodhanaś cāpi mahīṁ praśāsti; na cāsya bhūmir vivaraṁ dadāti । dharmād adharmaś carito garīyān; itīva manyeta naro ’lpabuddhiḥ ॥

दुर्योधने चापि विवर्धमाने; युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये । किं न्वद्य कर्तव्यमिति प्रजाभिः; शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ॥

duryodhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye । kiṁ nv adya kartavyam iti prajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṁjanitā narāṇām ॥

अयं हि धर्मप्रभवो नरेन्द्रो; धर्मे रतः सत्यधृतिः प्रदाता । चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो; धर्मादपेतश्च कथं विवर्धेत् ॥

ayaṁ hi dharmaprabhavo narendro; dharme rataḥ satyadhr̥tiḥ pradātā । caled dhi rājyāc ca sukhāc ca pārtho; dharmād apetaś ca kathaṁ vivardhet ॥

कथं नु भीष्मश्च कृपश्च विप्रो; द्रोणश्च राजा च कुलस्य वृद्धः । प्रव्राज्य पार्थान्सुखमाप्नुवन्ति; धिक्पापबुद्धीन्भरतप्रधानान् ॥

kathaṁ nu bhīṣmaś ca kr̥paś ca vipro; droṇaś ca rājā ca kulasya vr̥ddhaḥ । pravrājya pārthān sukham āpnuvanti; dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān ॥

किं नाम वक्ष्यत्यवनिप्रधानः; पितॄन्समागम्य परत्र पापः । पुत्रेषु सम्यक्चरितं मयेति; पुत्रानपापानवरोप्य राज्यात् ॥

kiṁ nāma vakṣyaty avanipradhānaḥ; pitr̥̄n samāgamya paratra pāpaḥ । putreṣu samyak caritaṁ mayeti; putrān apāpān avaropya rājyāt ॥

नासौ धिया संप्रतिपश्यति स्म; किं नाम कृत्वाहमचक्षुरेवम् । जातः पृथिव्यामिति पार्थिवेषु; प्रव्राज्य कौन्तेयमथापि राज्यात् ॥

nāsau dhiyā saṁpratipaśyati sma; kiṁ nāma kr̥tvāham acakṣur evam । jātaḥ pr̥thivyām iti pārthiveṣu; pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt ॥

नूनं समृद्धान्पितृलोकभूमौ; चामीकराभान्क्षितिजान्प्रफुल्लान् । विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः; कृत्वा नृशंसं बत पश्यति स्म ॥

nūnaṁ samr̥ddhān pitr̥lokabhūmau; cāmīkarābhān kṣitijān praphullān । vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kr̥tvā nr̥śaṁsaṁ bata paśyati sma ॥

व्यूढोत्तरांसान्पृथुलोहिताक्षा;न्नेमान्स्म पृच्छन्स शृणोति नूनम् । प्रस्थापयद्यत्स वनं ह्यशङ्को; युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम् ॥

vyūḍhottarāṁsān pr̥thulohitākṣān; nemān sma pr̥cchan sa śr̥ṇoti nūnam । prasthāpayad yat sa vanaṁ hy aśaṅko; yudhiṣṭhiraṁ sānujam āttaśastram ॥

योऽयं परेषां पृतनां समृद्धां; निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात् । श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य; मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम् ॥

yo ’yaṁ pareṣāṁ pr̥tanāṁ samr̥ddhāṁ; nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt । śrutvaiva śabdaṁ hi vr̥kodarasya; muñcanti sainyāni śakr̥t samūtram ॥

स क्षुत्पिपासाध्वकृशस्तरस्वी; समेत्य नानायुधबाणपाणिः । वने स्मरन्वासमिमं सुघोरं; शेषं न कुर्यादिति निश्चितं मे ॥

sa kṣutpipāsādhvakr̥śas tarasvī; sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ । vane smaran vāsam imaṁ sughoraṁ; śeṣaṁ na kuryād iti niścitaṁ me ॥

न ह्यस्य वीर्येण बलेन कश्चि;त्समः पृथिव्यां भविता नरेषु । शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गो; न शेषमाजावसुहृत्सु कुर्यात् ॥

na hy asya vīryeṇa balena kaś cit; samaḥ pr̥thivyāṁ bhavitā nareṣu । śītoṣṇavātātapakarśitāṅgo; na śeṣam ājāv asuhr̥tsu kuryāt ॥

प्राच्यां नृपानेकरथेन जित्वा; वृकोदरः सानुचरान्रणेषु । स्वस्त्यागमद्योऽतिरथस्तरस्वी; सोऽयं वने क्लिश्यति चीरवासाः ॥

prācyāṁ nr̥pān ekarathena jitvā; vr̥kodaraḥ sānucarān raṇeṣu । svastyāgamad yo ’tirathas tarasvī; so ’yaṁ vane kliśyati cīravāsāḥ ॥

यो दन्तकूरे व्यजयन्नृदेवा;न्समागतान्दाक्षिणात्यान्महीपान् । तं पश्यतेमं सहदेवमद्य; तपस्विनं तापसवेषरूपम् ॥

yo dantakūre vyajayan nr̥devān; samāgatān dākṣiṇātyān mahīpān । taṁ paśyatemaṁ sahadevam adya; tapasvinaṁ tāpasaveṣarūpam ॥

यः पार्थिवानेकरथेन वीरो; दिशं प्रतीचीं प्रति युद्धशौण्डः । सोऽयं वने मूलफलेन जीव;ञ्जटी चरत्यद्य मलाचिताङ्गः ॥

yaḥ pārthivān ekarathena vīro; diśaṁ pratīcīṁ prati yuddhaśauṇḍaḥ । so ’yaṁ vane mūlaphalena jīvañ; jaṭī caraty adya malācitāṅgaḥ ॥

सत्रे समृद्धेऽति रथस्य राज्ञो; वेदीतलादुत्पतिता सुता या । सेयं वने वासमिमं सुदुःखं; कथं सहत्यद्य सती सुखार्हा ॥

satre samr̥ddhe ’ti rathasya rājño; vedītalād utpatitā sutā yā । seyaṁ vane vāsam imaṁ suduḥkhaṁ; kathaṁ sahaty adya satī sukhārhā ॥

त्रिवर्गमुख्यस्य समीरणस्य; देवेश्वरस्याप्यथ वाश्विनोश्च । एषां सुराणां तनयाः कथं नु; वने चरन्त्यल्पसुखाः सुखार्हाः ॥

trivargamukhyasya samīraṇasya; deveśvarasyāpy atha vāśvinoś ca । eṣāṁ surāṇāṁ tanayāḥ kathaṁ nu; vane caranty alpasukhāḥ sukhārhāḥ ॥

जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये; सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते । दुर्योधने चापि विवर्धमाने; कथं न सीदत्यवनिः सशैला ॥

jite hi dharmasya sute sabhārye; sabhrātr̥ke sānucare niraste । duryodhane cāpi vivardhamāne; kathaṁ na sīdaty avaniḥ saśailā ॥