Adhyāya 116

अकृतव्रण उवाच । स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर्महातपाः । तपस्तेपे ततो देवान्नियमाद्वशमानयत् ॥

akr̥tavraṇa uvāca । sa vedādhyayane yukto jamadagnir mahātapāḥ । tapas tepe tato devān niyamād vaśam ānayat ॥

स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् । रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृपः ॥

sa prasenajitaṁ rājann adhigamya narādhipam । reṇukāṁ varayām āsa sa ca tasmai dadau nr̥paḥ ॥

रेणुकां त्वथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः । आश्रमस्थस्तया सार्धं तपस्तेपेऽनुकूलया ॥

reṇukāṁ tv atha saṁprāpya bhāryāṁ bhārgavanandanaḥ । āśramasthas tayā sārdhaṁ tapas tepe ’nukūlayā ॥

तस्याः कुमाराश्चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः । सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यजः ॥

tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ । sarveṣām ajaghanyas tu rāma āsīj jaghanyajaḥ ॥

फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै । रेणुका स्नातुमगमत्कदाचिन्नियतव्रता ॥

phalāhāreṣu sarveṣu gateṣv atha suteṣu vai । reṇukā snātum agamat kadā cin niyatavratā ॥

सा तु चित्ररथं नाम मार्त्तिकावतकं नृपम् । ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया ॥

sā tu citrarathaṁ nāma mārttikāvatakaṁ nr̥pam । dadarśa reṇukā rājann āgacchantī yadr̥cchayā ॥

क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम् । ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका ॥

krīḍantaṁ salile dr̥ṣṭvā sabhāryaṁ padmamālinam । r̥ddhimantaṁ tatas tasya spr̥hayām āsa reṇukā ॥

व्यभिचारात्तु सा तस्मात्क्लिन्नाम्भसि विचेतना । प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत ॥

vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā । praviveśāśramaṁ trastā tāṁ vai bhartānvabudhyata ॥

स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याद्ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् । धिक्शब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान् ॥

sa tāṁ dr̥ṣṭvā cyutāṁ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām । dhikśabdena mahātejā garhayām āsa vīryavān ॥

ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान्नाम नामतः । आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा ॥

tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvān nāma nāmataḥ । ājagāma suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā ॥

तानानुपूर्व्याद्भगवान्वधे मातुरचोदयत् । न च ते जातसंमोहाः किंचिदूचुर्विचेतसः ॥

tān ānupūrvyād bhagavān vadhe mātur acodayat । na ca te jātasaṁmohāḥ kiṁ cid ūcur vicetasaḥ ॥

ततः शशाप तान्कोपात्ते शप्ताश्चेतनां जहुः । मृगपक्षिसधर्माणः क्षिप्रमासञ्जडोपमाः ॥

tataḥ śaśāpa tān kopāt te śaptāś cetanāṁ jahuḥ । mr̥gapakṣisadharmāṇaḥ kṣipram āsañ jaḍopamāḥ ॥

ततो रामोऽभ्यगात्पश्चादाश्रमं परवीरहा । तमुवाच महामन्युर्जमदग्निर्महातपाः ॥

tato rāmo ’bhyagāt paścād āśramaṁ paravīrahā । tam uvāca mahāmanyur jamadagnir mahātapāḥ ॥

जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः । तत आदाय परशुं रामो मातुः शिरोऽहरत् ॥

jahīmāṁ mātaraṁ pāpāṁ mā ca putra vyathāṁ kr̥thāḥ । tata ādāya paraśuṁ rāmo mātuḥ śiro ’harat ॥

ततस्तस्य महाराज जमदग्नेर्महात्मनः । कोपो अगच्छत्सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम् ॥

tatas tasya mahārāja jamadagner mahātmanaḥ । kopo agacchat sahasā prasannaś cābravīd idam ॥

ममेदं वचनात्तात कृतं ते कर्म दुष्करम् । वृणीष्व कामान्धर्मज्ञ यावतो वाञ्छसे हृदा ॥

mamedaṁ vacanāt tāta kr̥taṁ te karma duṣkaram । vr̥ṇīṣva kāmān dharmajña yāvato vāñchase hr̥dā ॥

स वव्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै । पापेन तेन चास्पर्शं भ्रातॄणां प्रकृतिं तथा ॥

sa vavre mātur utthānam asmr̥tiṁ ca vadhasya vai । pāpena tena cāsparśaṁ bhrātr̥̄ṇāṁ prakr̥tiṁ tathā ॥

अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे दीर्घमायुश्च भारत । ददौ च सर्वान्कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपाः ॥

apratidvandvatāṁ yuddhe dīrgham āyuś ca bhārata । dadau ca sarvān kāmāṁs tāñ jamadagnir mahātapāḥ ॥

कदाचित्तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः प्रभो । अथानूपपतिर्वीरः कार्तवीर्योऽभ्यवर्तत ॥

kadā cit tu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho । athānūpapatir vīraḥ kārtavīryo ’bhyavartata ॥

तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समर्चयत् । स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत्तथार्चनम् ॥

tam āśramapadaṁ prāptam r̥ṣer bhāryā samarcayat । sa yuddhamadasaṁmatto nābhyanandat tathārcanam ॥

प्रमथ्य चाश्रमात्तस्माद्धोमधेन्वास्तदा बलात् । जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान् ॥

pramathya cāśramāt tasmād dhomadhenvās tadā balāt । jahāra vatsaṁ krośantyā babhañja ca mahādrumān ॥

आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् । गां च रोरूयतीं दृष्ट्वा कोपो रामं समाविशत् ॥

āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam । gāṁ ca rorūyatīṁ dr̥ṣṭvā kopo rāmaṁ samāviśat ॥

स मन्युवशमापन्नः कार्तवीर्यमुपाद्रवत् । तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा ॥

sa manyuvaśam āpannaḥ kārtavīryam upādravat । tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā ॥

चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून्परिघसंनिभान् । सहस्रसंमितान्राजन्प्रगृह्य रुचिरं धनुः ॥

ciccheda niśitair bhallair bāhūn parighasaṁnibhān । sahasrasaṁmitān rājan pragr̥hya ruciraṁ dhanuḥ ॥

अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यवः । आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् ॥

arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kr̥tamanyavaḥ । āśramasthaṁ vinā rāmaṁ jamadagnim upādravan ॥

ते तं जघ्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम् । असकृद्राम रामेति विक्रोशन्तमनाथवत् ॥

te taṁ jaghnur mahāvīryam ayudhyantaṁ tapasvinam । asakr̥d rāma rāmeti vikrośantam anāthavat ॥

कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर । घातयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमाः ॥

kārtavīryasya putrās tu jamadagniṁ yudhiṣṭhira । ghātayitvā śarair jagmur yathāgatam ariṁdamāḥ ॥

अपक्रान्तेषु चैतेषु जमदग्नौ तथागते । समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दनः ॥

apakrānteṣu caiteṣu jamadagnau tathāgate । samitpāṇir upāgacchad āśramaṁ bhr̥gunandanaḥ ॥

स दृष्ट्वा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् । अनर्हन्तं तथाभूतं विललाप सुदुःखितः ॥

sa dr̥ṣṭvā pitaraṁ vīras tathā mr̥tyuvaśaṁ gatam । anarhantaṁ tathābhūtaṁ vilalāpa suduḥkhitaḥ ॥