Adhyāya 114

वैशंपायन उवाच । ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय । आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्युत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya । ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanāny uta ॥

स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप । नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम् ॥

sa sāgaraṁ samāsādya gaṅgāyāḥ saṁgame nr̥pa । nadīśatānāṁ pañcānāṁ madhye cakre samāplavam ॥

ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः । भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान्प्रति भारत ॥

tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ । bhrātr̥bhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgān prati bhārata ॥

लोमश उवाच । एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी । यत्रायजत धर्मोऽपि देवाञ्शरणमेत्य वै ॥

lomaśa uvāca । ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī । yatrāyajata dharmo ’pi devāñ śaraṇam etya vai ॥

ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम् । उत्तरं तीरमेतद्धि सततं द्विजसेवितम् ॥

r̥ṣibhiḥ samupāyuktaṁ yajñiyaṁ giriśobhitam । uttaraṁ tīram etad dhi satataṁ dvijasevitam ॥

समेन देवयानेन पथा स्वर्गमुपेयुषः । अत्र वै ऋषयोऽन्येऽपि पुरा क्रतुभिरीजिरे ॥

samena devayānena pathā svargam upeyuṣaḥ । atra vai r̥ṣayo ’nye ’pi purā kratubhir ījire ॥

अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुमादत्तवान्मखे । रुद्रः पशुं मानवेन्द्र भागोऽयमिति चाब्रवीत् ॥

atraiva rudro rājendra paśum ādattavān makhe । rudraḥ paśuṁ mānavendra bhāgo ’yam iti cābravīt ॥

हृते पशौ तदा देवास्तमूचुर्भरतर्षभ । मा परस्वमभिद्रोग्धा मा धर्मान्सकलान्नशीः ॥

hr̥te paśau tadā devās tam ūcur bharatarṣabha । mā parasvam abhidrogdhā mā dharmān sakalānn aśīḥ ॥

ततः कल्याणरूपाभिर्वाग्भिस्ते रुद्रमस्तुवन् । इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयां चक्रिरे तदा ॥

tataḥ kalyāṇarūpābhir vāgbhis te rudram astuvan । iṣṭyā cainaṁ tarpayitvā mānayāṁ cakrire tadā ॥

ततः स पशुमुत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान् । अत्रानुवंशो रुद्रस्य तं निबोध युधिष्ठिर ॥

tataḥ sa paśum utsr̥jya devayānena jagmivān । atrānuvaṁśo rudrasya taṁ nibodha yudhiṣṭhira ॥

अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागमुत्तमम् । देवाः संकल्पयामासुर्भयाद्रुद्रस्य शाश्वतम् ॥

ayātayāmaṁ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgam uttamam । devāḥ saṁkalpayām āsur bhayād rudrasya śāśvatam ॥

इमां गाथामत्र गायन्नपः स्पृशति यो नरः । देवयानस्तस्य पन्थाश्चक्षुश्चैव प्रकाशते ॥

imāṁ gāthām atra gāyann apaḥ spr̥śati yo naraḥ । devayānas tasya panthāś cakṣuś caiva prakāśate ॥

वैशंपायन उवाच । ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा । अवतीर्य महाभागा तर्पयां चक्रिरे पितॄन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vaitaraṇīṁ sarve pāṇḍavā draupadī tathā । avatīrya mahābhāgā tarpayāṁ cakrire pitr̥̄n ॥

युधिष्ठिर उवाच । उपस्पृश्यैव भगवन्नस्यां नद्यां तपोधन । मानुषादस्मि विषयादपेतः पश्य लोमश ॥

yudhiṣṭhira uvāca । upaspr̥śyaiva bhagavann asyāṁ nadyāṁ tapodhana । mānuṣād asmi viṣayād apetaḥ paśya lomaśa ॥

सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यामि प्रसादात्तव सुव्रत । वैखानसानां जपतामेष शब्दो महात्मनाम् ॥

sarvām̐l lokān prapaśyāmi prasādāt tava suvrata । vaikhānasānāṁ japatām eṣa śabdo mahātmanām ॥

लोमश उवाच । त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर । यत्र ध्वनिं शृणोष्येनं तूष्णीमास्स्व विशां पते ॥

lomaśa uvāca । triśataṁ vai sahasrāṇi yojanānāṁ yudhiṣṭhira । yatra dhvaniṁ śr̥ṇoṣy enaṁ tūṣṇīm āssva viśāṁ pate ॥

एतत्स्वयंभुवो राजन्वनं रम्यं प्रकाशते । यत्रायजत कौन्तेय विश्वकर्मा प्रतापवान् ॥

etat svayaṁbhuvo rājan vanaṁ ramyaṁ prakāśate । yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān ॥

यस्मिन्यज्ञे हि भूर्दत्ता कश्यपाय महात्मने । सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणा वै स्वयंभुवा ॥

yasmin yajñe hi bhūr dattā kaśyapāya mahātmane । saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṁbhuvā ॥

अवासीदच्च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा । उवाच चापि कुपिता लोकेश्वरमिदं प्रभुम् ॥

avāsīdac ca kaunteya dattamātrā mahī tadā । uvāca cāpi kupitā lokeśvaram idaṁ prabhum ॥

न मां मर्त्याय भगवन्कस्मैचिद्दातुमर्हसि । प्रदानं मोघमेतत्ते यास्याम्येषा रसातलम् ॥

na māṁ martyāya bhagavan kasmai cid dātum arhasi । pradānaṁ mogham etat te yāsyāmy eṣā rasātalam ॥

विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवानृषिः । प्रसादयां बभूवाथ ततो भूमिं विशां पते ॥

viṣīdantīṁ tu tāṁ dr̥ṣṭvā kaśyapo bhagavān r̥ṣiḥ । prasādayāṁ babhūvātha tato bhūmiṁ viśāṁ pate ॥

ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव । पुनरुन्मज्ज्य सलिलाद्वेदीरूपा स्थिता बभौ ॥

tataḥ prasannā pr̥thivī tapasā tasya pāṇḍava । punar unmajjya salilād vedīrūpā sthitā babhau ॥

सैषा प्रकाशते राजन्वेदी संस्थानलक्षणा । आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान्वै भविष्यसि ॥

saiṣā prakāśate rājan vedī saṁsthānalakṣaṇā । āruhyātra mahārāja vīryavān vai bhaviṣyasi ॥

अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये; यथा त्वमेनामधिरोक्ष्यसेऽद्य । स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्र;मेषा वेदी प्रविशत्याजमीढ ॥

ahaṁ ca te svastyayanaṁ prayokṣye; yathā tvam enām adhirokṣyase ’dya । spr̥ṣṭā hi martyena tataḥ samudram; eṣā vedī praviśaty ājamīḍha ॥

अग्निर्मित्रो योनिरापोऽथ देव्यो; विष्णो रेतस्त्वममृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं; वेदीमिमां त्वं तरसाधिरोह ॥

agnir mitro yonir āpo ’tha devyo; viṣṇo retas tvam amr̥tasya nābhiḥ । evaṁ bruvan pāṇḍava satyavākyaṁ; vedīm imāṁ tvaṁ tarasādhiroha ॥

वैशंपायन उवाच । ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा; युधिष्ठिरः सागरगामगच्छत् । कृत्वा च तच्छासनमस्य सर्वं; महेन्द्रमासाद्य निशामुवास ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ kr̥tasvastyayano mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragām agacchat । kr̥tvā ca tacchāsanam asya sarvaṁ; mahendram āsādya niśām uvāsa ॥