Adhyāya 113

विभाण्डक उवाच । रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र; रूपेण तेनाद्भुतदर्शनेन । अतुल्यरूपाण्यतिघोरवन्ति; विघ्नं सदा तपसश्चिन्तयन्ति ॥

vibhāṇḍaka uvāca । rakṣāṁsi caitāni caranti putra; rūpeṇa tenādbhutadarśanena । atulyarūpāṇy atighoravanti; vighnaṁ sadā tapasaś cintayanti ॥

सुरूपरूपाणि च तानि तात; प्रलोभयन्ते विविधैरुपायैः । सुखाच्च लोकाच्च निपातयन्ति; तान्युग्रकर्माणि मुनीन्वनेषु ॥

surūparūpāṇi ca tāni tāta; pralobhayante vividhair upāyaiḥ । sukhāc ca lokāc ca nipātayanti; tāny ugrakarmāṇi munīn vaneṣu ॥

न तानि सेवेत मुनिर्यतात्मा; सतां लोकान्प्रार्थयानः कथंचित् । कृत्वा विघ्नं तापसानां रमन्ते; पापाचारास्तपसस्तान्यपाप ॥

na tāni seveta munir yatātmā; satāṁ lokān prārthayānaḥ kathaṁ cit । kr̥tvā vighnaṁ tāpasānāṁ ramante; pāpācārās tapasas tāny apāpa ॥

असज्जनेनाचरितानि पुत्र; पापान्यपेयानि मधूनि तानि । माल्यानि चैतानि न वै मुनीनां; स्मृतानि चित्रोज्ज्वलगन्धवन्ति ॥

asajjanenācaritāni putra; pāpāny apeyāni madhūni tāni । mālyāni caitāni na vai munīnāṁ; smr̥tāni citrojjvalagandhavanti ॥

लोमश उवाच । रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं; विभाण्डकस्तां मृगयां बभूव । नासादयामास यदा त्र्यहेण; तदा स पर्याववृतेऽऽश्रमाय ॥

lomaśa uvāca । rakṣāṁsi tānīti nivārya putraṁ; vibhāṇḍakas tāṁ mr̥gayāṁ babhūva । nāsādayām āsa yadā tryaheṇa; tadā sa paryāvavr̥te ’’śramāya ॥

यदा पुनः काश्यपो वै जगाम; फलान्याहर्तुं विधिना श्रामणेन । तदा पुनर्लोभयितुं जगाम; सा वेशयोषा मुनिमृश्यशृङ्गम् ॥

yadā punaḥ kāśyapo vai jagāma; phalāny āhartuṁ vidhinā śrāmaṇena । tadā punar lobhayituṁ jagāma; sā veśayoṣā munim r̥śyaśr̥ṅgam ॥

दृष्ट्वैव तामृश्यशृङ्गः प्रहृष्टः; संभ्रान्तरूपोऽभ्यपतत्तदानीम् । प्रोवाच चैनां भवतोऽऽश्रमाय; गच्छाव यावन्न पिता ममैति ॥

dr̥ṣṭvaiva tām r̥śyaśr̥ṅgaḥ prahr̥ṣṭaḥ; saṁbhrāntarūpo ’bhyapatat tadānīm । provāca caināṁ bhavato ’’śramāya; gacchāva yāvan na pitā mamaiti ॥

ततो राजन्काश्यपस्यैकपुत्रं; प्रवेश्य योगेन विमुच्य नावम् । प्रलोभयन्त्यो विविधैरुपायै;राजग्मुरङ्गाधिपतेः समीपम् ॥

tato rājan kāśyapasyaikaputraṁ; praveśya yogena vimucya nāvam । pralobhayantyo vividhair upāyair; ājagmur aṅgādhipateḥ samīpam ॥

संस्थाप्य तामाश्रमदर्शने तु; संतारितां नावमतीव शुभ्राम् । तीरादुपादाय तथैव चक्रे; राजाश्रमं नाम वनं विचित्रम् ॥

saṁsthāpya tām āśramadarśane tu; saṁtāritāṁ nāvam atīva śubhrām । tīrād upādāya tathaiva cakre; rājāśramaṁ nāma vanaṁ vicitram ॥

अन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा; विभाण्डकस्यात्मजमेकपुत्रम् । ददर्श देवं सहसा प्रवृष्ट;मापूर्यमाणं च जगज्जलेन ॥

antaḥpure taṁ tu niveśya rājā; vibhāṇḍakasyātmajam ekaputram । dadarśa devaṁ sahasā pravr̥ṣṭam; āpūryamāṇaṁ ca jagaj jalena ॥

स लोमपादः परिपूर्णकामः; सुतां ददावृश्यशृङ्गाय शान्ताम् । क्रोधप्रतीकारकरं च चक्रे; गोभिश्च मार्गेष्वभिकर्षणं च ॥

sa lomapādaḥ paripūrṇakāmaḥ; sutāṁ dadāv r̥śyaśr̥ṅgāya śāntām । krodhapratīkārakaraṁ ca cakre; gobhiś ca mārgeṣv abhikarṣaṇaṁ ca ॥

विभाण्डकस्याव्रजतः स राजा; पशून्प्रभूतान्पशुपांश्च वीरान् । समादिशत्पुत्रगृद्धी महर्षि;र्विभाण्डकः परिपृच्छेद्यदा वः ॥

vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā; paśūn prabhūtān paśupāṁś ca vīrān । samādiśat putragr̥ddhī maharṣir; vibhāṇḍakaḥ paripr̥cched yadā vaḥ ॥

स वक्तव्यः प्राञ्जलिभिर्भवद्भिः; पुत्रस्य ते पशवः कर्षणं च । किं ते प्रियं वै क्रियतां महर्षे; दासाः स्म सर्वे तव वाचि बद्धाः ॥

sa vaktavyaḥ prāñjalibhir bhavadbhiḥ; putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṁ ca । kiṁ te priyaṁ vai kriyatāṁ maharṣe; dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ ॥

अथोपायात्स मुनिश्चण्डकोपः; स्वमाश्रमं मूलफलानि गृह्य । अन्वेषमाणश्च न तत्र पुत्रं; ददर्श चुक्रोध ततो भृशं सः ॥

athopāyāt sa muniś caṇḍakopaḥ; svam āśramaṁ mūlaphalāni gr̥hya । anveṣamāṇaś ca na tatra putraṁ; dadarśa cukrodha tato bhr̥śaṁ saḥ ॥

ततः स कोपेन विदीर्यमाण; आशङ्कमानो नृपतेर्विधानम् । जगाम चम्पां प्रदिधक्षमाण;स्तमङ्गराजं विषयं च तस्य ॥

tataḥ sa kopena vidīryamāṇa; āśaṅkamāno nr̥pater vidhānam । jagāma campāṁ pradidhakṣamāṇas; tam aṅgarājaṁ viṣayaṁ ca tasya ॥

स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस्ता;न्घोषान्समासादितवान्समृद्धान् । गोपैश्च तैर्विधिवत्पूज्यमानो; राजेव तां रात्रिमुवास तत्र ॥

sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapas tān; ghoṣān samāsāditavān samr̥ddhān । gopaiś ca tair vidhivat pūjyamāno; rājeva tāṁ rātrim uvāsa tatra ॥

संप्राप्य सत्कारमतीव तेभ्यः; प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ सौम्याः । ऊचुस्ततस्तेऽभ्युपगम्य सर्वे; धनं तवेदं विहितं सुतस्य ॥

saṁprāpya satkāram atīva tebhyaḥ; provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ । ūcus tatas te ’bhyupagamya sarve; dhanaṁ tavedaṁ vihitaṁ sutasya ॥

देशे तु देशे तु स पूज्यमान;स्तांश्चैव शृण्वन्मधुरान्प्रलापान् । प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः; समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम् ॥

deśe tu deśe tu sa pūjyamānas; tāṁś caiva śr̥ṇvan madhurān pralāpān । praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahr̥ṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṁ purastham ॥

संपूजितस्तेन नरर्षभेण; ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम् । शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र; सौदामिनीमुच्चरन्तीं यथैव ॥

saṁpūjitas tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṁ divi devaṁ yathendram । śāntāṁ snuṣāṁ caiva dadarśa tatra; saudāminīm uccarantīṁ yathaiva ॥

ग्रामांश्च घोषांश्च सुतं च दृष्ट्वा; शान्तां च शान्तोऽस्य परः स कोपः । चकार तस्मै परमं प्रसादं; विभाण्डको भूमिपतेर्नरेन्द्र ॥

grāmāṁś ca ghoṣāṁś ca sutaṁ ca dr̥ṣṭvā; śāntāṁ ca śānto ’sya paraḥ sa kopaḥ । cakāra tasmai paramaṁ prasādaṁ; vibhāṇḍako bhūmipater narendra ॥

स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षि;रुवाच सूर्याग्निसमप्रभावम् । जाते पुत्रे वनमेवाव्रजेथा; राज्ञः प्रियाण्यस्य सर्वाणि कृत्वा ॥

sa tatra nikṣipya sutaṁ maharṣir; uvāca sūryāgnisamaprabhāvam । jāte putre vanam evāvrajethā; rājñaḥ priyāṇy asya sarvāṇi kr̥tvā ॥

स तद्वचः कृतवानृश्यशृङ्गो; ययौ च यत्रास्य पिता बभूव । शान्ता चैनं पर्यचरद्यथाव;त्खे रोहिणी सोममिवानुकूला ॥

sa tadvacaḥ kr̥tavān r̥śyaśr̥ṅgo; yayau ca yatrāsya pitā babhūva । śāntā cainaṁ paryacarad yathāvat; khe rohiṇī somam ivānukūlā ॥

अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं; लोपामुद्रा वापि यथा ह्यगस्त्यम् । नलस्य वा दमयन्ती यथाभू;द्यथा शची वज्रधरस्य चैव ॥

arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṁ; lopāmudrā vāpi yathā hy agastyam । nalasya vā damayantī yathābhūd; yathā śacī vajradharasya caiva ॥

नाडायनी चेन्द्रसेना यथैव; वश्या नित्यं मुद्गलस्याजमीढ । तथा शान्ता ऋश्यशृङ्गं वनस्थं; प्रीत्या युक्ता पर्यचरन्नरेन्द्र ॥

nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṁ mudgalasyājamīḍha । tathā śāntā r̥śyaśr̥ṅgaṁ vanasthaṁ; prītyā yuktā paryacaran narendra ॥

तस्याश्रमः पुण्य एषो विभाति; महाह्रदं शोभयन्पुण्यकीर्तेः । अत्र स्नातः कृतकृत्यो विशुद्ध;स्तीर्थान्यन्यान्यनुसंयाहि राजन् ॥

tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti; mahāhradaṁ śobhayan puṇyakīrteḥ । atra snātaḥ kr̥takr̥tyo viśuddhas; tīrthāny anyāny anusaṁyāhi rājan ॥