Adhyāya 110

लोमश उवाच । एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ । विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते ॥

lomaśa uvāca । eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha । viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate ॥

आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः । ऋश्यशृङ्गः सुतो यस्य तपस्वी संयतेन्द्रियः ॥

āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ । r̥śyaśr̥ṅgaḥ suto yasya tapasvī saṁyatendriyaḥ ॥

तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम् । अनावृष्ट्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा ॥

tapaso yaḥ prabhāvena varṣayām āsa vāsavam । anāvr̥ṣṭyāṁ bhayād yasya vavarṣa balavr̥trahā ॥

मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः । विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत् ॥

mr̥gyāṁ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ । viṣaye lomapādasya yaś cakārādbhutaṁ mahat ॥

निवर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः । लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा ॥

nivartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṁ dadau nr̥paḥ । lomapādo duhitaraṁ sāvitrīṁ savitā yathā ॥

युधिष्ठिर उवाच । ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः । विरुद्धे योनिसंसर्गे कथं च तपसा युतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । r̥śyaśr̥ṅgaḥ kathaṁ mr̥gyām utpannaḥ kāśyapātmajaḥ । viruddhe yonisaṁsarge kathaṁ ca tapasā yutaḥ ॥

किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः । अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा ॥

kimarthaṁ ca bhayāc chakras tasya bālasya dhīmataḥ । anāvr̥ṣṭyāṁ pravr̥ttāyāṁ vavarṣa balavr̥trahā ॥

कथंरूपा च शान्ताभूद्राजपुत्री यतव्रता । लोभयामास या चेतो मृगभूतस्य तस्य वै ॥

kathaṁrūpā ca śāntābhūd rājaputrī yatavratā । lobhayām āsa yā ceto mr̥gabhūtasya tasya vai ॥

लोमपादश्च राजर्षिर्यदाश्रूयत धार्मिकः । कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ॥

lomapādaś ca rājarṣir yadāśrūyata dhārmikaḥ । kathaṁ vai viṣaye tasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ ॥

एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम् । वक्तुमर्हसि शुश्रूषोरृश्यशृङ्गस्य चेष्टितम् ॥

etan me bhagavan sarvaṁ vistareṇa yathātatham । vaktum arhasi śuśrūṣor r̥śyaśr̥ṅgasya ceṣṭitam ॥

लोमश उवाच । विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः । अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥

lomaśa uvāca । vibhāṇḍakasya brahmarṣes tapasā bhāvitātmanaḥ । amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ ॥

शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् । महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंमतः ॥

śr̥ṇu putro yathā jāta r̥śyaśr̥ṅgaḥ pratāpavān । mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṁmataḥ ॥

महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः । दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमतः ॥

mahāhradaṁ samāsādya kāśyapas tapasi sthitaḥ । dīrghakālaṁ pariśrānta r̥ṣir devarṣisaṁmataḥ ॥

तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसमुर्वशीम् । अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा ॥

tasya retaḥ pracaskanda dr̥ṣṭvāpsarasam urvaśīm । apsūpaspr̥śato rājan mr̥gī tac cāpibat tadā ॥

सह तोयेन तृषिता सा गर्भिण्यभवन्नृप । अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात् ॥

saha toyena tr̥ṣitā sā garbhiṇy abhavan nr̥pa । amoghatvād vidheś caiva bhāvitvād daivanirmitāt ॥

तस्यां मृग्यां समभवत्तस्य पुत्रो महानृषिः । ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एव व्यवर्धत ॥

tasyāṁ mr̥gyāṁ samabhavat tasya putro mahān r̥ṣiḥ । r̥śyaśr̥ṅgas taponityo vana eva vyavardhata ॥

तस्यर्श्यशृङ्गं शिरसि राजन्नासीन्महात्मनः । तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत् ॥

tasyarśyaśr̥ṅgaṁ śirasi rājann āsīn mahātmanaḥ । tenarśyaśr̥ṅga ity evaṁ tadā sa prathito ’bhavat ॥

न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्र मानुषः । तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप ॥

na tena dr̥ṣṭapūrvo ’nyaḥ pitur anyatra mānuṣaḥ । tasmāt tasya mano nityaṁ brahmacarye ’bhavan nr̥pa ॥

एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरथस्य वै । लोमपाद इति ख्यातो अङ्गानामीश्वरोऽभवत् ॥

etasminn eva kāle tu sakhā daśarathasya vai । lomapāda iti khyāto aṅgānām īśvaro ’bhavat ॥

तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः । स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा वै जगतीपतिः ॥

tena kāmaḥ kr̥to mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ । sa brāhmaṇaiḥ parityaktas tadā vai jagatīpatiḥ ॥

पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदृच्छया । न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥

purohitāpacārāc ca tasya rājño yadr̥cchayā । na vavarṣa sahasrākṣas tato ’pīḍyanta vai prajāḥ ॥

स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः । प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपतिः ॥

sa brāhmaṇān paryapr̥cchat tapoyuktān manīṣiṇaḥ । pravarṣaṇe surendrasya samarthān pr̥thivīpatiḥ ॥

कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम् । तमूचुश्चोदितास्तेन स्वमतानि मनीषिणः ॥

kathaṁ pravarṣet parjanya upāyaḥ paridr̥śyatām । tam ūcuś coditās tena svamatāni manīṣiṇaḥ ॥

तत्र त्वेको मुनिवरस्तं राजानमुवाच ह । कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर ॥

tatra tv eko munivaras taṁ rājānam uvāca ha । kupitās tava rājendra brāhmaṇā niṣkr̥tiṁ cara ॥

ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव । वानेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम् ॥

r̥śyaśr̥ṅgaṁ munisutam ānayasva ca pārthiva । vāneyam anabhijñaṁ ca nārīṇām ārjave ratam ॥

स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः । सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नात्र संशयः ॥

sa ced avatared rājan viṣayaṁ te mahātapāḥ । sadyaḥ pravarṣet parjanya iti me nātra saṁśayaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः । स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु । राजानमागतं दृष्ट्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ॥

etac chrutvā vaco rājan kr̥tvā niṣkr̥tim ātmanaḥ । sa gatvā punar āgacchat prasanneṣu dvijātiṣu । rājānam āgataṁ dr̥ṣṭvā pratisaṁjagr̥huḥ prajāḥ ॥

ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान् । ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये ॥

tato ’ṅgapatir āhūya sacivān mantrakovidān । r̥śyaśr̥ṅgāgame yatnam akaron mantraniścaye ॥

सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः । शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञैर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥

so ’dhyagacchad upāyaṁ tu tair amātyaiḥ sahācyutaḥ । śāstrajñair alam arthajñair nītyāṁ ca pariniṣṭhitaiḥ ॥

तत आनाययामास वारमुख्या महीपतिः । वेश्याः सर्वत्र निष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः ॥

tata ānāyayām āsa vāramukhyā mahīpatiḥ । veśyāḥ sarvatra niṣṇātās tā uvāca sa pārthivaḥ ॥

ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः । लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभनाः ॥

r̥śyaśr̥ṅgam r̥ṣeḥ putram ānayadhvam upāyataḥ । lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṁ mama śobhanāḥ ॥

ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः । अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विवर्णा गतचेतसः ॥

tā rājabhayabhītāś ca śāpabhītāś ca yoṣitaḥ । aśakyam ūcus tat kāryaṁ vivarṇā gatacetasaḥ ॥

तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत् । प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् ॥

tatra tv ekā jaradyoṣā rājānam idam abravīt । prayatiṣye mahārāja tam ānetuṁ tapodhanam ॥

अभिप्रेतांस्तु मे कामान्समनुज्ञातुमर्हसि । ततः शक्ष्ये लोभयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम् ॥

abhipretāṁs tu me kāmān samanujñātum arhasi । tataḥ śakṣye lobhayitum r̥śyaśr̥ṅgam r̥ṣeḥ sutam ॥

तस्याः सर्वमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः । धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥

tasyāḥ sarvam abhiprāyam anvajānāt sa pārthivaḥ । dhanaṁ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca ॥

ततो रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते । स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा ॥

tato rūpeṇa saṁpannā vayasā ca mahīpate । striya ādāya kāś cit sā jagāma vanam añjasā ॥