Adhyāya 10

धृतराष्ट्र उवाच । भगवन्नाहमप्येतद्रोचये द्यूतसंस्तवम् । मन्ये तद्विधिनाक्रम्य कारितोऽस्मीति वै मुने ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bhagavan nāham apy etad rocaye dyūtasaṁstavam । manye tad vidhinākramya kārito ’smīti vai mune ॥

नैतद्रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च । गान्धारी नेच्छति द्यूतं तच्च मोहात्प्रवर्तितम् ॥

naitad rocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca । gāndhārī necchati dyūtaṁ tac ca mohāt pravartitam ॥

परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् । पुत्रस्नेहेन भगवञ्जानन्नपि यतव्रत ॥

parityaktuṁ na śaknomi duryodhanam acetanam । putrasnehena bhagavañ jānann api yatavrata ॥

व्यास उवाच । वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान् । दृढं वेद्मि परं पुत्रं परं पुत्रान्न विद्यते ॥

vyāsa uvāca । vaicitravīrya nr̥pate satyam āha yathā bhavān । dr̥ḍhaṁ vedmi paraṁ putraṁ paraṁ putrān na vidyate ॥

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधितः । अन्यैः समृद्धैरप्यर्थैर्न सुताद्विद्यते परम् ॥

indro ’py aśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ । anyaiḥ samr̥ddhair apy arthair na sutād vidyate param ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् । सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशां पते ॥

atra te vartayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam । surabhyāś caiva saṁvādam indrasya ca viśāṁ pate ॥

त्रिविष्टपगता राजन्सुरभिः प्रारुदत्किल । गवां मात पुरा तात तामिन्द्रोऽन्वकृपायत ॥

triviṣṭapagatā rājan surabhiḥ prārudat kila । gavāṁ māta purā tāta tām indro ’nvakr̥pāyata ॥

इन्द्र उवाच । किमिदं रोदिषि शुभे कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् । मानुषेष्वथ वा गोषु नैतदल्पं भविष्यति ॥

indra uvāca । kim idaṁ rodiṣi śubhe kaccit kṣemaṁ divaukasām । mānuṣeṣv atha vā goṣu naitad alpaṁ bhaviṣyati ॥

सुरभिरुवाच । विनिपातो न वः कश्चिद्दृश्यते त्रिदशाधिप । अहं तु पुत्रं शोचामि तेन रोदिमि कौशिक ॥

surabhir uvāca । vinipāto na vaḥ kaś cid dr̥śyate tridaśādhipa । ahaṁ tu putraṁ śocāmi tena rodimi kauśika ॥

पश्यैनं कर्षकं रौद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् । प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन निपीडितम् ॥

paśyainaṁ karṣakaṁ raudraṁ durbalaṁ mama putrakam । pratodenābhinighnantaṁ lāṅgalena nipīḍitam ॥

एतं दृष्ट्वा भृशं श्रान्तं वध्यमानं सुराधिप । कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश्चोद्विजते मम ॥

etaṁ dr̥ṣṭvā bhr̥śaṁ śrāntaṁ vadhyamānaṁ surādhipa । kr̥pāviṣṭāsmi devendra manaś codvijate mama ॥

एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम् । अपरोऽल्पबलप्राणः कृशो धमनिसंततः । कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव ॥

ekas tatra balopeto dhuram udvahate ’dhikām । aparo ’lpabalaprāṇaḥ kr̥śo dhamanisaṁtataḥ । kr̥cchrād udvahate bhāraṁ taṁ vai śocāmi vāsava ॥

वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः । नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव ॥

vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ । naiva śaknoti taṁ bhāram udvoḍhuṁ paśya vāsava ॥

ततोऽहं तस्य दुःखार्ता विरौमि भृशदुःखिता । अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती ॥

tato ’haṁ tasya duḥkhārtā viraumi bhr̥śaduḥkhitā । aśrūṇy āvartayantī ca netrābhyāṁ karuṇāyatī ॥

इन्द्र उवाच । तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने । किं कृपायितमस्त्यत्र पुत्र एकोऽत्र पीड्यते ॥

indra uvāca । tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane । kiṁ kr̥pāyitam asty atra putra eko ’tra pīḍyate ॥

सुरभिरुवाच । यदि पुत्रसहस्रं मे सर्वत्र सममेव मे । दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा ॥

surabhir uvāca । yadi putrasahasraṁ me sarvatra samam eva me । dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kr̥pā ॥

व्यास उवाच । तदिन्द्रः सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मितः । जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम् ॥

vyāsa uvāca । tad indraḥ surabhīvākyaṁ niśamya bhr̥śavismitaḥ । jīvitenāpi kauravya mene ’bhyadhikam ātmajam ॥

प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्बणम् । कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः ॥

pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyam ulbaṇam । karṣakasyācaran vighnaṁ bhagavān pākaśāsanaḥ ॥

तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा । सुतेषु राजन्सर्वेषु दीनेष्वभ्यधिका कृपा ॥

tad yathā surabhiḥ prāha samam evāstu te tathā । suteṣu rājan sarveṣu dīneṣv abhyadhikā kr̥pā ॥

यादृशो मे सुतः पण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक । विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥

yādr̥śo me sutaḥ paṇḍus tādr̥śo me ’si putraka । viduraś ca mahāprājñaḥ snehād etad bravīmy aham ॥

चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च पार्थिव । पाण्डोः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाः सुदुःखिताः ॥

cirāya tava putrāṇāṁ śatam ekaś ca pārthiva । pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te ’pi mandāḥ suduḥkhitāḥ ॥

कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि । इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते ॥

kathaṁ jīveyur atyantaṁ kathaṁ vardheyur ity api । iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate ॥

यदि पार्थिव कौरव्याञ्जीवमानानिहेच्छसि । दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः ॥

yadi pārthiva kauravyāñ jīvamānān ihecchasi । duryodhanas tava sutaḥ śamaṁ gacchatu pāṇḍavaiḥ ॥