Adhyāya 11

धृतराष्ट्र उवाच । एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि नो मुने । अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । evam etan mahāprājña yathā vadasi no mune । ahaṁ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ ॥

भवांस्तु मन्यते साधु यत्कुरूणां सुखोदयम् । तदेव विदुरोऽप्याह भीष्मो द्रोणश्च मां मुने ॥

bhavāṁs tu manyate sādhu yat kurūṇāṁ sukhodayam । tad eva viduro ’py āha bhīṣmo droṇaś ca māṁ mune ॥

यदि त्वहमनुग्राह्यः कौरवेषु दया यदि । अनुशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम ॥

yadi tv aham anugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi । anuśādhi durātmānaṁ putraṁ duryodhanaṁ mama ॥

व्यास उवाच । अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः । अन्वीय पाण्डवान्भ्रातॄनिहैवास्मद्दिदृक्षया ॥

vyāsa uvāca । ayam āyāti vai rājan maitreyo bhagavān r̥ṣiḥ । anvīya pāṇḍavān bhrātr̥̄n ihaivāsmad didr̥kṣayā ॥

एष दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः । अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य ते ॥

eṣa duryodhanaṁ putraṁ tava rājan mahān r̥ṣiḥ । anuśāstā yathānyāyaṁ śamāyāsya kulasya te ॥

ब्रूयाद्यदेष राजेन्द्र तत्कार्यमविशङ्कया । अक्रियायां हि कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा ॥

brūyād yad eṣa rājendra tat kāryam aviśaṅkayā । akriyāyāṁ hi kāryasya putraṁ te śapsyate ruṣā ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत । पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadr̥śyata । pūjayā pratijagrāha saputras taṁ narādhipaḥ ॥

दत्त्वार्घ्याद्याः क्रियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिपुंगवम् । प्रश्रयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥

dattvārghyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṁ munipuṁgavam । praśrayeṇābravīd rājā dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ ॥

सुखेनागमनं कच्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गले । कच्चित्कुशलिनो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ॥

sukhenāgamanaṁ kaccid bhagavan kurujāṅgale । kaccit kuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ ॥

समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च पुरुषर्षभाः । कच्चित्कुरूणां सौभ्रात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति ॥

samaye sthātum icchanti kaccic ca puruṣarṣabhāḥ । kaccit kurūṇāṁ saubhrātram avyucchinnaṁ bhaviṣyati ॥

मैत्रेय उवाच । तीर्थयात्रामनुक्रामन्प्राप्तोऽस्मि कुरुजाङ्गलम् । यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान्काम्यके वने ॥

maitreya uvāca । tīrthayātrām anukrāman prāpto ’smi kurujāṅgalam । yadr̥cchayā dharmarājaṁ dr̥ṣṭavān kāmyake vane ॥

तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम् । समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो ॥

taṁ jaṭājinasaṁvītaṁ tapovananivāsinam । samājagmur mahātmānaṁ draṣṭuṁ munigaṇāḥ prabho ॥

तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विभ्रमम् । अनयं द्यूतरूपेण महापायमुपस्थितम् ॥

tatrāśrauṣaṁ mahārāja putrāṇāṁ tava vibhramam । anayaṁ dyūtarūpeṇa mahāpāyam upasthitam ॥

ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया । सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो ॥

tato ’haṁ tvām anuprāptaḥ kauravāṇām avekṣayā । sadā hy abhyadhikaḥ snehaḥ prītiś ca tvayi me prabho ॥

नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति । यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते नराधिप ॥

naitad aupayikaṁ rājaṁs tvayi bhīṣme ca jīvati । yad anyonyena te putrā virudhyante narādhipa ॥

मेढीभूतः स्वयं राजन्निग्रहे प्रग्रहे भवान् । किमर्थमनयं घोरमुत्पतन्तमुपेक्षसे ॥

meḍhībhūtaḥ svayaṁ rājan nigrahe pragrahe bhavān । kimartham anayaṁ ghoram utpatantam upekṣase ॥

दस्यूनामिव यद्वृत्तं सभायां कुरुनन्दन । तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे ॥

dasyūnām iva yadvr̥ttaṁ sabhāyāṁ kurunandana । tena na bhrājase rājaṁs tāpasānāṁ samāgame ॥

वैशंपायन उवाच । ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम् । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मैत्रेयो भगवानृषिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vyāvr̥tya rājānaṁ duryodhanam amarṣaṇam । uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavān r̥ṣiḥ ॥

दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर । वचनं मे महाप्राज्ञ ब्रुवतो यद्धितं तव ॥

duryodhana mahābāho nibodha vadatāṁ vara । vacanaṁ me mahāprājña bruvato yad dhitaṁ tava ॥

मा द्रुहः पाण्डवान्राजन्कुरुष्व हितमात्मनः । पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ ॥

mā druhaḥ pāṇḍavān rājan kuruṣva hitam ātmanaḥ । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca lokasya ca nararṣabha ॥

ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयोधिनः । सर्वे नागायुतप्राणा वज्रसंहनना दृढाः ॥

te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ । sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṁhananā dr̥ḍhāḥ ॥

सत्यव्रतपराः सर्वे सर्वे पुरुषमानिनः । हन्तारो देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम् । हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षसः ॥

satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ । hantāro devaśatrūṇāṁ rakṣasāṁ kāmarūpiṇām । hiḍimbabakamukhyānāṁ kirmīrasya ca rakṣasaḥ ॥

इतः प्रच्यवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम् । आवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

itaḥ pracyavatāṁ rātrau yaḥ sa teṣāṁ mahātmanām । āvr̥tya mārgaṁ raudrātmā tasthau girir ivācalaḥ ॥

तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनां वरः । जघान पशुमारेण व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा ॥

taṁ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṁ varaḥ । jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramr̥gaṁ yathā ॥

पश्य दिग्विजये राजन्यथा भीमेन पातितः । जरासंधो महेष्वासो नागायुतबलो युधि ॥

paśya digvijaye rājan yathā bhīmena pātitaḥ । jarāsaṁdho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi ॥

संबन्धी वासुदेवश्च येषां श्यालश्च पार्षतः । कस्तान्युधि समासीत जरामरणवान्नरः ॥

saṁbandhī vāsudevaś ca yeṣāṁ śyālaś ca pārṣataḥ । kas tān yudhi samāsīta jarāmaraṇavān naraḥ ॥

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ । कुरु मे वचनं राजन्मा मृत्युवशमन्वगाः ॥

tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha । kuru me vacanaṁ rājan mā mr̥tyuvaśam anvagāḥ ॥

एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशां पते । ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः ॥

evaṁ tu bruvatas tasya maitreyasya viśāṁ pate । ūruṁ gajakarākāraṁ kareṇābhijaghāna saḥ ॥

दुर्योधनः स्मितं कृत्वा चरणेनालिखन्महीम् । न किंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थौ किंचिदवाङ्मुखः ॥

duryodhanaḥ smitaṁ kr̥tvā caraṇenālikhan mahīm । na kiṁ cid uktvā durmedhās tasthau kiṁ cid avāṅmukhaḥ ॥

तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम् । दृष्ट्वा दुर्योधनं राजन्मैत्रेयं कोप आविशत् ॥

tam aśuśrūṣamāṇaṁ tu vilikhantaṁ vasuṁdharām । dr̥ṣṭvā duryodhanaṁ rājan maitreyaṁ kopa āviśat ॥

स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तमः । विधिना संप्रयुक्तश्च शापायास्य मनो दधे ॥

sa kopavaśam āpanno maitreyo munisattamaḥ । vidhinā saṁprayuktaś ca śāpāyāsya mano dadhe ॥

ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचनः । मैत्रेयो धार्तराष्ट्रं तमशपद्दुष्टचेतसम् ॥

tataḥ sa vāry upaspr̥śya kopasaṁraktalocanaḥ । maitreyo dhārtarāṣṭraṁ tam aśapad duṣṭacetasam ॥

यस्मात्त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि । तस्मादस्याभिमानस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ॥

yasmāt tvaṁ mām anādr̥tya nemāṁ vācaṁ cikīrṣasi । tasmād asyābhimānasya sadyaḥ phalam avāpnuhi ॥

त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत् । यत्र भीमो गदापातैस्तवोरुं भेत्स्यते बली ॥

tvadabhidrohasaṁyuktaṁ yuddham utpatsyate mahat । yatra bhīmo gadāpātais tavoruṁ bhetsyate balī ॥

इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपतिः । प्रसादयामास मुनिं नैतदेवं भवेदिति ॥

ity evam ukte vacane dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । prasādayām āsa muniṁ naitad evaṁ bhaved iti ॥

मैत्रेय उवाच । शमं यास्यति चेत्पुत्रस्तव राजन्यथा तथा । शापो न भविता तात विपरीते भविष्यति ॥

maitreya uvāca । śamaṁ yāsyati cet putras tava rājan yathā tathā । śāpo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । स विलक्षस्तु राजेन्द्र दुर्योधनपिता तदा । मैत्रेयं प्राह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa vilakṣas tu rājendra duryodhanapitā tadā । maitreyaṁ prāha kirmīraḥ kathaṁ bhīmena pātitaḥ ॥

मैत्रेय उवाच । नाहं वक्ष्याम्यसूया ते न ते शुश्रूषते सुतः । एष ते विदुरः सर्वमाख्यास्यति गते मयि ॥

maitreya uvāca । nāhaṁ vakṣyāmy asūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ । eṣa te viduraḥ sarvam ākhyāsyati gate mayi ॥

वैशंपायन उवाच । इत्येवमुक्त्वा मैत्रेयः प्रातिष्ठत यथागतम् । किर्मीरवधसंविग्नो बहिर्दुर्योधनोऽगमत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity evam uktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam । kirmīravadhasaṁvigno bahir duryodhano ’gamat ॥